MĀ72 dīrghītikosalarājasūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame dīrghāyurvargo dvitīyaḥ.

dīrghītikosalarājasūtraṃ prathamam.

evaṃ mayā śrutam. ekasmin samaye bhagavānkauśāmbyāṃ viharati sma ghoṣilārāme.

tena khalu samayena kauśāmbeyā bhikṣavo'bhīkṣṇaṃ bhaṇḍanajātāḥ kalahajātā vivādāpannā viharanti sma. atha bhagavānkauśāmbeyānbhikṣūnāmantrayata—bhikṣavo mā yūyaṃ bhaṇḍadhvaṃ mā kalahaṃ kurudhvaṃ mā vivadadhvam. tatkasya hetoḥ?

na hi vaireṇa vairāṇi śāmyantīha kadācana | avaireṇa tu śāmyanti eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

tatkasya hetoḥ? bhūtapūrvaṃ bhikṣavo'tīte'dhvani dīrghitirnāma kosalarājābhūt, brahmadatto nāma kāśirājābhūt. tau ca dvau rājānau nityam parasparaṃ yuyudhāte. atha kāśirājā brahmadattaścaturaṅgiṇīṃ senāṃ sannipātayāmāsa—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca. caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannahya kāśirājā brahmadattaḥ svayameva senāṃ nayankosalarājñā dīrghitinā sārdhaṃ yoddhumiyaiṣa. śrutvā tu kosalarājā dīrghitiḥ kāśirājā brahmadattaścaturaṅgiṇīṃ senāṃ sannahya mayā sārdhaṃ yoddhumāgacchatīti, so'pi caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannipātayāmāsa—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca. caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannahya kosalarājā dīrghitiḥ svayameva senāṃ nayansīmāntaṃ gatvā vyūhaṃ racayitvā yuddhāya prāvartata, taṃ cābhāṅkṣīt. tatra kosalarājā dīrghitiḥ kāśirājño brahmadattasya caturaṅgiṇīṃ senāṃ sarvāmavahārṣīt—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca. kāśirājānaṃ brahmadattaṃ ca jīvantamevāgrahīt. gṛhītvā ca taṃ tyaktvāvocat—bhoḥ kṛpaṇapuruṣa, kṣamāmi te, naitatpunarācārṣīriti.

atha kāśirājā brahmadatto dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannipātayāmāsa—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca. caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannahya svayameva senāṃ nayankosalarājñā dīrghitinā sārdhaṃ yoddhumagamat. śrutvā tu kosalarājā dīrghitiḥ kāśirājā brahmadattaścaturaṅgiṇīṃ senāṃ sannahya mayā sārdhaṃ yoddhumāgacchatīti, so'cintīt—mayāyaṃ pūrvameva parājitaḥ, kiṃ me punarjayena? mayā vaśīkṛtaḥ, kiṃ me punarvaśīkaraṇena? mayā vihiṃsitaḥ, kiṃ me punarvihiṃsanena? śūnyena dhanuṣāpyayaṃ śakyate vaśīkartumiti. iti vicintya kosalarājā dīrghitiḥ śānto bhūtvā na punaścaturaṅgiṇīṃ senāṃ samnaddhāmakārṣīt, nāpi svayamagamat. atha kāśirājā brahmadatta āgatya taṃ parājaiṣīt. kosalarājño dīrghiteścaturaṅgiṇīṃ senāṃ sarvāmavahārṣīt—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca.

atha kosalarājā dīrghitiḥ śrutvā kāśirājñā brahmadattena mama caturaṅgiṇī senā sarvāpahṛteti, punarevamacintīt—yuddhamatīva citram. yuddhamatīva pāpakam. tatkasya hetoḥ? jayatā punarjetavyam. vaśayatā punarvaśayitavyam. hiṃsatā punarhiṃsitavyam. yannvāhamekayā patnyā sārdhamekarathamāruhya vārāṇasīṃ palāyeyamiti. atha kosalarājā dīrghitirekāṃ patnīṃ gṛhītvā rathamāruhya vārāṇasīṃ palāyiṣṭa. sa tatra gatvā punaracintīt—yannvāhaṃ grāmādgrāmaṃ nagarānnagaraṃ gatvā bahuśrutatvaṃ śikṣeyamiti. sa tathā kṛtvā bahuśrutatvāddīrghityācārya iti nāmāntaramalabhata.

dīrghityācāryo'cintīt—yacchikṣitavyaṃ tacchikṣitam. yannvāhaṃ vārāṇasyāṃ rājadhānyāṃ sthitvā rathyāsu vīthīṣu ca prasannavarṇena madhuravādyāni vādayeyam. evaṃ vārāṇasyā abhijātāḥ śrutvā paramapramuditāḥ svayamāmodaṃ lapsyanta iti. sa tathākārṣīt. vārāṇasyā abhijātāḥ śrutvā paramapramuditā svayamāmodamalabhan. atha kāśirājño brahmadattasya bāhyāḥ parijanā madhyamāḥ parijanā ābhyantarāḥ parijanā brāhmaṇapurohitaśca paramparayāśrauṣuḥ. brāhmaṇapurohitaḥ śrutvā tamāhvāyayat. dīrghityācāryastamupasaṅkramya tasya purataḥ sthitvā prasannavarṇena madhuravādyāni vādayāmāsa. brāhmaṇapurohito dṛṣṭvā paramapramudito'bhūt, dīrghityācāryamavocat ca—ācāryādya prabhṛti tvam māmupaniśritya tiṣṭha. ahaṃ te paricaryāṃ kariṣyāmīti. dīrghityācāryo'vocat—bhadramukha, mamāsti patnī. tasyāḥ kathaṃ bhavediti. purohito'vocat—ācārya, tāmapi madgṛhamānaya. tasyā api paricaryāṃ kariṣyāmīti. atha dīrghityācāryaḥ svapatnyā sārdhaṃ purohitagṛhe nyavātsīt. purohitastau paryacārīt.

kālena dīrghityācāryasya patnī śokārtābhūt. tasyā evarūpo dohada udapādi—icchāmi caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūḍhāṃ nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantīṃ draṣṭum, asidhāvanodakaṃ ca pātuṃ ceti. sā svapatimavocat—āryaputra, eṣa me dohado yadicchāmi caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūḍhāṃ nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantīṃ draṣṭum, asidhāvanodakaṃ ca pātuṃ ceti. dīrghityācāryo'vocat—bhadre, naitadrocate. tatkasya hetoḥ? āvāṃ kāśirājñā brahmadattena vināśitau. kathaṃ tvayā caturaṅgiṇī senā nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantī dṛśyetāsidhāvanodakaṃ ca pīyeta? sā punaravocat—āryaputra, yadyetallabheyaṃ jīveyam. yadi na labheyaṃ dhruvaṃ me maraṇamiti.

dīrghityācāryaḥ śokārtaḥ purohitamupasaṅkramya viṣaṇṇavarṇenāvalasvareṇa vādyāni avādayat. brāhmaṇapurohitaḥ śrutvā na pramudito'bhūt. purohito'vocat—ācārya, pūrvaṃ tvaṃ mama purataḥ sthitvā prasannavarṇena madhuravādyāni avādayaḥ, yāni śrutvāhaṃ paramapramudito'bhavam. kasmāttvamadyevaṃ viṣaṇṇavarṇenāvalasvareṇa vādyāni vādayasi yāni śrutvāhaṃ na pramudito'bhavam? ācārya, kaccitte kāyo nirābādhaḥ, kaccidmanasi na śoka iti. dīrghityācāryo'vocat—bhadramukha, nirābādho me kāyaḥ, api tu manasi me śoko vartate. bhadramukha, patnī me śokārtābhūt. tasyā evarūpo dohada udapādi—icchāmi caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūḍhāṃ nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantīṃ draṣṭum, asidhāvanodakaṃ ca pātuṃ ceti. ahamenāmavocam—bhadre, naitadrocate. tatkasya hetoḥ? āvāṃ kāśirājñā brahmadattena vināśitau. kathaṃ tvayā caturaṅgiṇī senā nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantī dṛśyetāsidhāvanodakaṃ ca pīyeta? sā māmavocat—āryaputra, yadyetallabheyaṃ jīveyam. yadi na labheyaṃ dhruvaṃ me maraṇamiti. bhadramukha, yadi patnī na jīvetkathaṃ māmakaṃ jīvitamiti.

purohito'vocat—ācārya, kaccitte patnī draṣṭuṃ śakyata iti. so'vocat—śakyate bhadramukheti. atha purohito dīrghityācāryeṇa sārdhaṃ tasya patnīṃ draṣṭumagamat. tasminsamaye dīrghityācāryasya patnī puṇyavantaṃ kumāramudare'dhārayat. purohitastāṃ dṛṣṭvā puṇyavantaṃ kumāramudare dhārayatīti jñātvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya kṛtāñjaliḥ prāha—kosalarājā jāyate, kosalarājā jāyata iti. so'mātyānsamādikṣat—mā kenacijjñāyeteti. purohito'vocat—ācārya, mā śociḥ. ahaṃ te patnyai caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūḍhāṃ nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantīṃ darśayiṣyāmi, asidhāvanodakaṃ ca pāyayiṣyāmīti.

atha purohitaḥ kāśirājānaṃ brahmadattamupasaṅkramyovāca—mahārāja, puṇyanakṣatramuditam. caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūhya nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantiṃ darśaya, asidhāvanodakaṃ ca kriyatām. mahārāja svayameva nirgaccha. yadyevaṃ kriyate, niścitaṃ kalyāṇaṃ bhaviṣyatīti. kāśirājā brahmadattaḥ senāpatimājñāpayat—bhoḥ, puṇyanakṣatramuditam. caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūhya nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantiṃ darśaya, asidhāvanodakaṃ ca kriyatām. ahaṃ svayameva nirgacchāmi. yadyevaṃ kriyate, niścitaṃ kalyāṇaṃ bhaviṣyatīti. senāpatī rājājñayā caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūhya nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantiṃ prādarśayat, asidhāvanodakaṃ cākārṣīt. kāśirājā brahmadattaḥ svayameva niragacchat.

tena dīrghityācāryasya patnī caturaṅgiṇīṃ senāṃ vyūḍhāṃ nistriṃśānniṣkṛṣya śanairgacchantīṃ dadarśāsidhāvanodakaṃ ca papau. pītvā ca tasya śoko'paśāntaḥ. acirādeva tayā puṇyavānkumāro jātaḥ. tasya dīrghāyuriti nāma kṛtam. sa guptaṃ poṣito vardhito yāvatkṣatriyamūrdhābhiṣiktarājavat pṛthivīṃ praśāsati, nānāvidhāḥ kalāḥ śikṣito babhūva, tadyathā hastigatamaśvagataṃ damanaṃ dhāvanaṃ dhanurvedaṃ bāhuyuddhaṃ pāśakṣepaṇamaṅkuśakṣepaṇaṃ rathagataṃ śibikāgataṃ ca, yāvatsarvakalāsu niṣṇātaḥ parākrāntaḥ śūraḥ paṇḍito nipuṇo dīrghadarśī cābhūt.

atha kāśirājā brahmadattaḥ śuśrāva kosalarājā dīrghitirdīrghityācāryanāmnā vārāṇasyāṃ nagaryāṃ vāsamupagata iti. sa rājapuruṣānājñāpayat—gacchata taṃ kosalarājānaṃ dīrghitiṃ gṛhītvā paścādbāhuṃ baddhvā gardabhamāropya bhinnapaṭahaṃ cārayitvā kharaśabdena rathyāyāṃ rathyāyāmanvāhiṇḍya dakṣiṇena nagaradvāreṇa niṣkramyocchritadhvajasyādhaḥ sthāpayitvā praśnaṃ kuruteti. te tathā cakruḥ. tasminsamaye dīrghāyuḥ kumāraḥ pitaramanugacchan pārśvato vā pṛṣṭhato vā sthitvā pitaramavocat—mahārāja mā bhaiṣīḥ, mahārāja mā bhaiṣīḥ. ahamevātropasthito'smi, ahaṃ tvāmuddhārayiṣyāmi, ahaṃ tvāmuddhārayiṣyāmīti. kosalarājā dīrghitiruvāca—kṣamasva kumāra, kṣamasva kumāra. mā vairamanubandhaṃ kārṣīḥ, maitrīṃ bhāvayeti. janāḥ kosalarājño dīrghiteḥ śrutaṃ śrutvāpṛcchan—kimayaṃ jalpatīti. sa uvāca—eṣa kumāraḥ prājño mama bhāṣitamavagacchatīti.

atha dīrghāyuḥ kumāro vārāṇasyāmabhijātānīśvarānutsāhayāmāsa—bho āryāḥ, dānadharmaṃ kuruta, kosalarājño dīrghiteḥ puṇyaṃ yācata, anena puṇyena kosalarājā dīrghitiḥ kṣemī bhavet, pramucyeta ceti. dīrghāyuṣā kumāreṇotsāhitā vārāṇasyāmabhijātāḥ dānadharmaṃ cakruḥ, kosalarājño dīrghiteḥ puṇyaṃ yayācire—anena puṇyena kosalarājā dīrghitiḥ kṣemī bhavet, pramucyeta ceti. kāśirājā brahmadatta etacchrutvā bhītastrastaromastha udatiṣṭhat, acintīcca—mā me paurā viruddhā bhaveyuriti. tiṣṭhatvetat, ahaṃ śīghramevāyāmiti. sa rājapuruṣānājñāpayat—tūrṇameva gacchata, taṃ kosalarājānaṃ dīrghitiṃ mārayitvā saptadhā chindateti. te tathā cakruḥ.

dīrghāyuḥ kumāraḥ paurānutsāhayāmāsa—bho āryāḥ, paśyatāyaṃ kāśirājā brahmadattastīvraścādhārmikaḥ pitaraṃ me niraparādhaṃ hatavān, asyarājyaṃ kośaṃ cāpahṛtavān. yūyaṃ gatvā navavastreṇa me pituḥ śavaṃ saptadhā chinnaṃ saṃgṛhya sarvagandhakāṣṭhaiścitāṃ kṛtvā jvālayata, mandiraṃ ca pratiṣṭhāpayata. kāśirājñe brahmadattāya patraṃ ca likhata—kosalarājño dīrghiteḥ putro dīrghāyuḥ evamāha, kaccittvaṃ bhīto'si paścātte putrapautrebhyo bhayamutpadyeteti. dīrghāyuṣā kumāreṇotsāhitā vārāṇasyāmabhijātāstathā cakruḥ.

atha dīrghiteḥ patnī dīrghāyuṃ kumāramavocat—jānīhi tvam, ayaṃ kāśirājā brahmadattastīvraścādhārmikaḥ pitaraṃ te niraparādhaṃ hatavān, asyarājyaṃ kośaṃ cāpahṛtavān, saptadhā chittvā ca. ehi kumāra, āvāmekarathamāruhya vārāṇasyāḥ palāyāvaḥ, yadi na palāyāvaste bhayaṃ bhaviṣyatīti. atha dīrghiteḥ patnī dīrghāyuṣā kumāreṇa sārdhamekarathamāruhya vārāṇasyāḥ palāyiṣṭa. tasminsamaye dīrghāyuḥ kumāro'cintīt—yannvāhaṃ grāmādgrāmaṃ nagarānnagaraṃ gatvā bahuśrutatvaṃ śikṣeyamiti. sa tathā kṛtvā bahuśrutatvāddīrghāyurācārya iti nāmāntaramalabhata.

dīrghāyurācāryo'cintīt—yacchikṣitavyaṃ tacchikṣitam. yannvāhaṃ vārāṇasyāṃ rājadhānyāṃ sthitvā rathyāsu vīthīṣu ca prasannavarṇena madhuravādyāni vādayeyam. evaṃ vārāṇasyā abhijātāḥ śrutvā paramapramuditāḥ svayamāmodaṃ lapsyanta iti. sa tathākārṣīt. vārāṇasyā abhijātāḥ śrutvā paramapramuditā svayamāmodamalabhan. atha kāśirājño brahmadattasya bāhyāḥ parijanā madhyamāḥ parijanā ābhyantarāḥ parijanā brāhmaṇapurohitas tasmādyāvatkāśirājā brahmadattaḥ paramparayāśrauṣuḥ. śrutvā cāhvāyayat.

atha dīrghāyurācāryaḥ kāśirājānaṃ brahmadattamupasaṅkramya tasya purataḥ sthitvā prasannavarṇena madhuravādyāni vādayāmāsa. kāśirājā brahmadattaḥ śrutvā paramapramudito'bhūt, enamavocacca—ācāryādya prabhṛti tvam māmupaniśritya tiṣṭha. ahaṃ te paricaryāṃ kariṣyāmīti. atha dīrghāyurācāryastamupaniśritya nyavātsīt. kāśirājā brahmadattastaṃ paryacārīt, paścāttasminviśvāsaṃ gatvā sarvaṃ tasmai prādāt, svanistriṃśamapi tasmā adāt.

tasminsamaye kāśirājā brahmadattaḥ sārathimājñāpayat—yujyatāṃ rathaḥ, mṛgayāyai nirgamiṣyāmīti. sārathī rājājñayā rathaṃ yojayitvā rājānaṃ nyavedayat—yukto rathaḥ, yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyata iti. atha kāśirājā brahmadatto dīrghāyurācāryeṇa sārdhaṃ rathamāruhya niragacchat. dīrghāyurācāryo'cintīt—ayaṃ kāśirājā brahmadattastīvraścādhārmikaḥ pitaraṃ me niraparādhaṃ hatavān, asyarājyaṃ kośaṃ cāpahṛtavān, saptadhā chittvā ca. yannvāham rathaṃ cālayitvā caturaṅgiṇīṃ senāṃ nānāsthāneṣu dūrīkuryāmiti. sa tathā cakra.

tasminsamaye kāśirājā brahmadatto'dhvānaṃ gatvā vātātapapīḍitaḥ śrāntaḥ pipāsitaḥ suptumaihat. sa rathādavatīrya dīrghāyurācāryasyotsaṅge śiro nidhāya susvāpa. dīrghāyurācāryo'cintīt—ayaṃ kāśirājā brahmadattastīvraścādhārmikaḥ pitaraṃ me niraparādhaṃ hatavān, asyarājyaṃ kośaṃ cāpahṛtavān, saptadhā chittvā ca. adyāyaṃ mama haste nipatitaḥ. vairaniryātanaṃ karomīti. sa niśitaṃ khaḍgamuddhṛtya kāśirājño brahmadattasya grīvāyāṃ sthāpayitvovāca—adya tvāṃ mārayāmi, adya tvāṃ mārayāmīti. sa punaracintīt—naitadrocate. tatkasya hetoḥ? pitā me dhvajasyādhaḥ sthito māraṇānte māmuvāca—kṣamasva kumāra, kṣamasva kumāra. mā vairamanubandhaṃ kārṣīḥ, maitrīṃ bhāvayeti. iti smṛtvā sa khaḍgaṃ kośe praveśayāmāsa.

tasminsamaye kāśirājā brahmadattaḥ svapne kosalarājño dīrghiteḥ putraṃ dīrghāyuṃ kumāraṃ niśitakhaḍgamuddhṛtya mama grīvāyāṃ sthāpayantam—adya tvāṃ mārayāmi adya tvāṃ mārayāmīti bhāṣamāṇamapaśyat. sa bhītastrastaromastha udatiṣṭhat. dīrghāyurācāryamuvāca ca—jānīhi tvam, ahaṃ svapne kosalarājño dīrghiteḥ putraṃ dīrghāyuṃ kumāraṃ niśitakhaḍgamuddhṛtya mama grīvāyāṃ sthāpayantam—adya tvāṃ mārayāmi adya tvāṃ mārayāmīti bhāṣamāṇamapaśyamiti.

dīrghāyurācāryo'vocat—mahārāja mā bhaiṣīḥ, mahārāja mā bhaiṣīḥ. tatkasya hetoḥ? asmi kosalarājño dīrghiteḥ putro dīrghāyuḥ kumāraḥ. mahārāja mayaitadacintyata—ayaṃ kāśirājā brahmadattastīvraścādhārmikaḥ pitaraṃ me niraparādhaṃ hatavān, asyarājyaṃ kośaṃ cāpahṛtavān, saptadhā chittvā ca. adyāyaṃ mama haste nipatitaḥ. vairaniryātanaṃ karomīti. mahārāja niśitaṃ khaḍgamuddhṛtya tava grīvāyāṃ sthāpayitvāvocaṃ—adya tvāṃ mārayāmi, adya tvāṃ mārayāmīti. mahārāja ahaṃ punaracintayam—naitadrocate. tatkasya hetoḥ? pitā me dhvajasyādhaḥ sthito māraṇānte māmuvāca—kṣamasva kumāra, kṣamasva kumāra. mā vairamanubandhaṃ kārṣīḥ, maitrīṃ bhāvayeti. iti smṛtvā ahaṃ khaḍgaṃ kośe praveśayāmāsiti.

kāśirājā brahmadatta uvāca—kumāra, yattvayā kṣamasva kumāra, kṣamasva kumāreti bhāṣitaṃ, jñāto mayā tasyārthaḥ. yacca mā vairamanubandhaṃ kārṣīḥ maitrīṃ bhāvayeti bhāṣitaṃ, ko'syārtha iti. dīrghāyuḥ kumāro'vocat—mahārāja, mā vairamanubandhaṃ kārṣīḥ maitrīṃ bhāvayeti yadbhavantanna mārayāmi ayamevāsyārtha iti. kāśirājā brahmadattaḥ śrutvābravīt—kumāra, adya prabhṛti yatkiñcinmama rājyaṃ tatte dadāmi, pituśca te rājyaṃ pratyarpayāmi. tatkasya hetoḥ? duṣkaraṃ te kṛtaṃ yato hi me prāṇā dattāḥ. dīrghāyuḥ kumāro'vocat—mahārāja, tava rājyaṃ tavaiva tiṣṭhatu, piturme rājyaṃ pratyarpayeti.

atha kāśirājā brahmadatto dīrghāyuṣā kumāreṇa sārdhamekarathamāruhya vārāṇasīṃ pratyāyātau. prāsāde niṣadya cāmātyānavocat—yadi kosalarājño dīrghiteḥ putraṃ dīrghāyuṃ kumāraṃ paśyatha, kiṃ kurutheti. amātyā ūcuḥ—mahārāja, yadi taṃ paśyāmaḥ asya hastau chindyāma iti. kecidūcuḥ—mahārāja, yadi taṃ paśyāmaḥ asya pādau chindyāma iti. kecidūcuḥ—mārayāma iti. kāśirājā brahmadatto'mātyānavocat—bhavanto yadi kosalarājño dīrghiteḥ putraṃ dīrghāyuṃ kumāraṃ draṣṭumicchathāyameva saḥ. māsmai pāpamācarata. tatkasya hetoḥ? anenātiduṣkaraṃ kṛtam, mama prāṇā dattā iti. tataḥ kāśirājā brahmadattastaṃ rājasnānena snāpayitvā rājagandhairanulipya rājavastreṇācchādya suvarṇamaye śayane niṣādayitvā svaduhitaraṃ tasmai dadyau paitṛkaṃ rājyañcāsmai pratyarpayāmāsa.

bhikṣavaḥ, te rājānaḥ kṣatriyā mūrdhābhiṣiktā mahārājyamīśvarāḥ praśāsanto'pi svayaṃ kṣāntiṃ bhāvayanti kṣāntiṃ varṇayanti. svayam maitrīṃ bhāvayanti maitrīṃ varṇayanti. svayamanugraham bhāvayanty anugraham varṇayanti. bhikṣavo yūyamapyevaṃ samyageva śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitāḥ svayaṃ kṣāntiṃ bhāveyata kṣāntiṃ varṇeyata. svayam maitrīṃ bhāveyata maitrīṃ varṇeyata. svayamanugraham bhāveyatānugraham varṇeyata.

atha te bhikṣavo bhagavantaṃ pratyūcuḥ—tiṣṭhatu tāvadbhagavāndharmasvāmī. te māmapavadanti, kathaṃ tvahaṃ tān nāpavadeyamiti.

atha bhagavānkauśāmbeyānāṃ bhikṣūṇāmīryāpathasamudācāraṃ śikṣāṃ cāpramodamāna utthāyāsanādgāthā abhāṣata—

pṛthagvādairbahuvidhaiḥ saṃghaṃ bhindanti te yataḥ | saṃghe bhidyamāne ca na kaścittānnivārayet || chittvā gātrāṇi jīvaṃ ca hṛtvāśvāṅgogajāṃstathā | rāṣṭraṃ vināśya sarvasvaṃ te'pi śāmyanti vai punaḥ || kimutālpavivādena na yūyaṃ śamamāpnuta | arthaṃ yadi na jānītha vairaṃ kathaṃ viśāmyati || ākrośena ca vādena kathaṃ vā śamamāpnuta | arthaṃ yadi tu jānītha vairaṃ śāmyati niścitam || na hi vaireṇa vairāṇi śāmyantīha kadācana | avaireṇa tu śāmyanti eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || krudhyate jñāninaṃ prājñaṃ vācā jalpatyasamyatam | muniṃ nindati yo mohātsa nīco nāsti tattvavit || pare ca na vijānanti vayamatra yamāmahe | ye ca tatra vijānanti tatra śāmyanti medhagāḥ || yadi vindeta medhāvī sahāyaṃ sārdhacāriṇam | sādhuvihāriṇaṃ dhīramabhibhūya pariśrayān || careta tenāttamanāḥ smṛtimānsa sumedhasā | yadi na vindeta medhāvī sahāyaṃ sārdhacāriṇam || sādhuvihāriṇaṃ dhīraṃ rājā rāṣṭraṃ vijahya tat | ekaścareyādaraṇye gaja ivonmatto yathā || ekasya caritaṃ śreyo na bālaiḥ sakhyamācaret | ekaścareyādapāpaṃ gaja ivāraṇye yathā || vindedyadi na mitrāṇi ātmanastu samāni vā | dṛḍhacitta ekaścarennabālaiḥ sakhyamācaret ||

atha bhagavānimā gāthā bhāṣitvā ṛddhyā vaihāyasamabhyudgamya bālakaloṇakagrāmamagacchat. tatra bhaguḥ sthaviraḥ śākyaputro vāsaṃ kalpayati sma. sa rātrau nidrām akurvan vīryamārabhya mārge tiṣṭhan bodhipakṣyadharmeṣu viharati sma. āyuṣmān bhagur bhagavantam āgacchantaṃ dṛṣṭvā pratyudgamya pātram cīvaraṃ cāgrahīt, pādodakamupanāmyāsanaprajñaptim akārṣīt. bhagavān pādau prakṣālyāsane niṣadya bhagum sthaviraṃ papraccha—kaccitte bhikṣo yāpanīyaṃ kaccitte sukhaṃ phāsuvihāro na kiñcitte ūnamiti.

āyuṣmān bhaguruvāca—yāpanīyam me bhagavansukho me phāsuvihāro na kiñcinme ūnamiti.

bhagavānprāha—kathaṃ yāpanīyaṃ kathaṃ sukho vihāro na kiñcitte ūnam.

bhaguruvāca—bhagavannahaṃ rātrau nidrām akurvan vīryamārabhya mārge tiṣṭhan bodhipakṣyadharmeṣu viharāmi. tena me sukhaṃ phāsuvihāro na kiñcinme ūnamiti.

tato bhagavānamuṃ kulaputraṃ dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyānekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyotthāyāsanātpārileyyakavanamagacchat. pārileyyakavanaṃ praviśyānyatamasya vṛkṣasya mūle niṣīdanaṃ prajñāpya paryaṅkamābhujya nyaṣīdat.

bhagavānevaṃ vyacintayat—ahaṃ mukto'smi tebhyaḥ kauśāmbeyebhyo bhikṣubhyo ye'bhīkṣṇaṃ bhaṇḍanajātāḥ kalahajātā vivādāpannāḥ. nāham smarāmi tatsthānaṃ yatra kauśāmbeyā bhikṣavo vasantīti.

tasminsamaye'nyatamo mahānāgo nāgarājo yūthamutsṛjyaikākī viharan pārileyyakavanamājagāma. pārileyyakavanaṃ praviśya bhadrasālavṛkṣasya mūla upaśritya vyatiṣṭhata. atha sa mahānāga evaṃ vyacintayat—ahaṃ mukto'smi tasmānnāgayūthāt, dhariṇībhyo nāgebhyo nāgapotakebhyaśca. tannāgayūthaṃ mama purato gacchadbhiḥ śādvalaṃ mṛdnāti pānīyamāvilaṃ karoti. tathāhaṃ tasmin samaye mṛditaṃ śādvalaṃ khādāmyāvilaṃ pānīyaṃ pibāmi. idānīṃ tvahamanāvilodakaṃ pibāmyamṛditaṃ śādvalaṃ khādāmīti.

atha bhagavāṃstasya mahānāgasya cetasā cetaḥparivitarkamājñāya gāthāmabhāṣata—

ekena nāgena nāgasya īṣādatasya hastinaḥ | sameti cittaṃ cittena yadāraṇye rato hyekaḥ ||

atha bhagavānpārileyyakavanātpātracīvaramādāya pācīnavaṃśadāyamagacchat. pācīnavaṃśadāye trayaḥ kulaputrā viharanti sma—āyuṣmānanuruddhaḥ āyuṣmānnandikaḥ āyuṣmānkimbilaśca. teṣām evaṃrūpo vihāraḥ. yaḥ purato grāmātpiṇḍapātātpratinivartate, sa āsanāni prajñāpayati, pādodakaṃ pādapīṭhaṃ pādakaṭhalikaṃ ca nyasyati, udakamaṇikaṃ kamanḍaluṃ ca sthāpayati. yadi bhuktvāvaśiṣyate, tanna pātreṇa vā bhājanena vā dhārayati. paścādāgataḥ śeṣam bhuṅkte yadi kṣamate, athavā apaśite bhūmibhāge vāprāṇake udake vā chaḍḍayati. pātracīvaraṃ pratiśāmya pādau prakṣālya niṣīdanaṃ skandhe kṛtvā vihāraṃ praviśati. yaḥ paścādgrāmātpiṇḍapātātpratinivartate, sa bhuṅkte. bhuktvā ca pātracīvaraṃ pratiśāmya āsanāni saṃśāmayati, pādodakaṃ pādapīṭhaṃ pādakaṭhalikaṃ ca nyasyati, udakamaṇikaṃ kamanḍaluṃ ca sthāpayati, bhojanaśālāṃ saṃmārṣṭi, pātracīvaraṃ pratiśāmya pādau prakṣālya niṣīdanaṃ skandhe kṛtvā vihāraṃ praviśati. teṣāṃ yadi kaścitsāyāhne pratisaṃlayanādutthito jalakumbhaṃ vā kamanḍaluṃ vā riktaṃ dṛṣṭvā pānīyamānayati. yadi śaknoti svayamevānayati, yadi na śaknoti tatorthaṃ hastasaṃketaṃ dattva dvitīyamāhvāyayati. dvau militvā tāmānayato na tu vācaṃ bhāṣete. pañcāhe pañcāhe dharmasākacchāṃ kurvanti vā āryeṇa tūṣṇīṃbhāvena tiṣṭhanti.

atha dāvāpālo dūrādeva bhagavantamāgacchantaṃ dṛṣṭvā bhagavantametadavocat—mā śramaṇa, mā śramaṇa, imaṃ dāyaṃ prāvikṣīḥ. santi hyatra trayaḥ kulaputrā viharanti—āyuṣmānanuruddhaḥ āyuṣmānnandikaḥ āyuṣmānkimbilaśca. mā teṣāṃ phāsuvihāramantarāyamakārṣīriti. bhagavānavocat—mā dāvāpāla antarāyamakārṣīḥ, te māṃ dṛṣṭvā pramuditā bhaviṣyantīti. āyuṣmānanuruddhastacchrutvā dāvāpālamuvāca—mā dāvāpāla bhagavantaṃ vāraya, mā sugataṃ vāraya. me śāstā bhagavānsamprāpto'bhūd iti. āyuṣmānanuruddhaḥ pratyudgamya bhagavataḥ pātram cīvaraṃ cāgrahīt. nandika āsanaṃ prajñapayāmāsa. kimbilaḥ pādodakamupanāmayāmāsa.

bhagavānpādau prakṣālyāsane niṣadya tānpapraccha—kaccidvo bhikṣavo kṣamaṇīyaṃ kaccidyāpanīyaṃ kaccidvo sukhaṃ phāsuvihāro na kiñcidvo ūnamiti. te ūcuḥ—kṣamaṇīyaṃ me bhagavanyāpanīyaṃ sukho me phāsuvihāro na kiñcinme ūnamiti. bhagavānpapraccha—kathaṃ sukhaṃ kathaṃ yāpanīyamiti.

te ūcuḥ—bhagavan sulabdhā me lābhāḥ, sumahānme lābho yo'hametādṛśaiḥ sabrahmacāribhiḥ sārdhaṃ viharāmi. teṣu me maitraṃ kāyakarma pratyupasthitamāviśca rahaśca, maitraṃ vākkarma maitraṃ manaskarma pratyupasthitamāviśca rahaśca. tasya me bhagavannevamabhūt—yannvāham svakaṃ cittaṃ nikṣipya eṣāmāyuṣmatāṃ cittenaiva vatteyeti. so'ham svakaṃ cittaṃ nikṣipya eṣāmāyuṣmatāṃ cittenaiva varte. nānā hi no bhagavankāyā ekaṃ ca punarmanaḥ kṣīrodakībhūtamiti. evaṃ no sukhaṃ phāsuvihāra iti.

bhagavānprāha—sādhu sādhvanuruddha. evaṃ yūyaṃ samagrāḥ sammodamānā avivadamānā kṣīrodakībhūtā anyonyaṃ priyacakṣuṣā paśyanto viharatha. api tu vo viharatāmasti kaściduttarimanuṣyadharmo jñānadarśanaviśeṣo'dhigato dṛṣṭadharmasukhavihāra iti.

anuruddha uvāca—bhagavan, astyevam. vayaṃ ālokaṃ saṃjānīmahe rūpāṇi ca paśyāmaḥ. sa cāloko'ntardhatte tāni ca rūpāṇīti.

bhagavānprāha—anuruddha, tena tvaṃ nimittampratividhyethāḥ. ahamapi pūrvaṃ sambodhāyām, ālokaṃ saṃjānāmi rūpāṇi ca paśyāmi sma, sa cāloko'ntaradhīyate tāni ca rūpāṇīti.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me ālokontardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha vicikitsā utpannā. vicikitsotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me ālokontardhatte rūpāṇi ca. so'hamānuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsyāṃ vicikitsāyāṃ sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddhāmanasikāra utpannaḥ. amanasikārotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsmīnamanasikāre sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha kāyaduṣṭhullasaṃjñotpannā. kāyaduṣṭhullasaṃjñotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsyāṃ kāyaduṣṭhullasaṃjñāyāṃ sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha middhamutpannam. middhotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsminmiddhe sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddhatyārabdhavīryamutpannam. tadyathānuruddha balavānpuruṣastīvramakṣikāṃ gṛhṇīyātsā tathā mriyeta. evameva me'nuruddhātyārabdhavīryamutpannam. atyārabdhavīryotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsmynatyārabdhavīrye sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddhatilīnavīryamutpannam. tadyathānuruddha balavānpuruṣo laghumakṣikāṃ gṛhṇīyātsā tathā uḍḍīyeta. evameva me'nuruddhātilīnavīryamutpannam. atilīnavīryotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsmynatilīnavīrye sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha trāsa utpannaḥ. tadyathānuruddha puruṣo mārgaṃ gaccheccaturdiśaṃ ca corā āgaccheyuḥ sa taddṛṣṭvā bibhīyāt. evameva me'nuruddha trāsa utpannaḥ. trāsotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsmiṃstrāse sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha praharṣa utpannaḥ. tadyathānuruddha puruṣa ekanidhiṃ gaveṣayet so'cireṇa caturnidhīnlabdhvā harṣaṃ prāpnuyāt. evameva me'nuruddha praharṣa utpannaḥ. praharṣotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsminpraharṣe sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddhāhaṃkāra utpannaḥ. ahaṃkārotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsmīnnahaṃkāre sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha nānātvasaṃjñotpannā. nānātvasaṃjñotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsyāṃ nānātvasaṃjñāyāṃ sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

tasya me'nuruddha evamabhūt—kiṃ nu me citte upakleśo jāto yenāham samādheścāmi yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ceti. tasya me'nuruddha arūpamanasikāra utpannaḥ. arūpamanasikārotpattyā ahaṃ samādheścyuto yato me āloko'ntardhatte rūpāṇi ca. so'hamanuruddha evamacintayam—aham punarapi nāsmīnnarūpamanasikāre sthāsyāmīti. tataḥ prahitātmā viharansamādhiṃ bhāvayāmi sma.

anuruddha, mayā tānime upakleśā prahīṇāḥ, vicikitsā amanasikāraḥ kāyaduṣṭhullasaṃjñā middhamatyārabdhavīryamatilīnavīryaṃ trāsa auddhatyamahaṃkāro nānātvasaṃjñā arūpamanasikāraśca.

tasya me'nuruddha evamabhūt—ahaṃ trīnsamādhīnbhāvayeyam—savitarkaṃ savicāraṃ samādhim, avitarkaṃ vicāramātraṃ samādhim, avitarkamavicāraṃ samādhimiti. so'hamānuruddha trīnsamādhīnabhāvayam—savitarkaṃ savicāraṃ samādhim, avitarkaṃ vicāramātraṃ samādhim, avitarkamavicāraṃ samādhim. anuruddhāhaṃ divasaṃ vā rātriṃ vā ahorātraṃ vā savitarkaṃ savicāraṃ samādhiṃ bhāvayāmi sma, avitarkaṃ vicāramātraṃ samādhiṃ bhāvayāmi sma, avitarkamavicāraṃ samādhiṃ bhāvayāmi sma.

anuruddha, ekadāhaṃ kevalamālokaṃ saṃjānāmi na tu rūpāṇi paśyāmi. tasya me'nuruddha evamabhūt—ko hetuḥ kaḥ pratyayo yenāhaṃ kevalamālokaṃ saṃjānāmi na tu rūpāṇi paśyāmīti. tasya me'nuruddha evamabhūt—yadāhamālokanimittaṃ manasikaromi rūpanimittaṃ na manasikaromi, tadā kevalamālokaṃ saṃjānāmi na tu rūpāṇi paśyāmīti. so'hamānuruddha ahorātraṃ kevalamālokaṃ saṃjānāmi na tu rūpāṇi paśyāmi sma.

anuruddha, ekadāhaṃ kevalaṃ rūpāṇi paśyāmi na tvālokaṃ saṃjānāmi. tasya me'nuruddha evamabhūt—ko hetuḥ kaḥ pratyayo yenāhaṃ kevalaṃ rūpāṇi paśyāmi na tvālokaṃ saṃjānāmīti. tasya me'nuruddha evamabhūt—yadāhamrūpanimittaṃ manasikaromi ālokanimittaṃ na manasikaromi, tadā kevalaṃ rūpāṇi paśyāmi na tvālokaṃ saṃjānāmīti. so'hamānuruddhāhorātraṃ kevalaṃ rūpāṇi paśyāmi na tvālokaṃ saṃjānāmi sma.

anuruddha, ekadāhaṃ parīttamālokaṃ saṃjānāmi parīttāni ca rūpāṇi paśyāmi. tasya me'nuruddha evamabhūt—ko hetuḥ kaḥ pratyayo yenāhaṃ parīttamālokaṃ saṃjānāmi parīttāni ca rūpāṇi paśyāmīti. tasya me'nuruddha evamabhūt—yadāhaṃ parīttasamādhiṃ samāpadyeya, parīttasamādhikāraṇātparīttacakṣurviśuddhirbhavati, tasmādahaṃ parīttamālokaṃ saṃjānāmi parīttāni ca rūpāṇi paśyāmīti. so'hamānuruddhāhorātraṃ parīttamālokaṃ saṃjānāmi parīttāni ca rūpāṇi paśyāmi sma.

anuruddha, ekadāhamapramāṇamālokaṃ saṃjānāmi apramāṇāni ca rūpāṇi paśyāmi. tasya me'nuruddha evamabhūt—ko hetuḥ kaḥ pratyayo yenāhamapramāṇamālokaṃ saṃjānāmi apramāṇāni ca rūpāṇi paśyāmīti. tasya me'nuruddha evamabhūt—yadāhamapramāṇasamādhiṃ samāpadyeya, apramāṇasamādhikāraṇādapramāṇacakṣurviśuddhirbhavati, tasmādahamapramāṇamālokaṃ saṃjānāmi apramāṇāni ca rūpāṇi paśyāmīti. so'hamānuruddhāhorātramapramāṇamālokaṃ saṃjānāmi apramāṇāni ca rūpāṇi paśyāmi sma.

anuruddha, mayā sarva upakleśāḥ prahīṇāḥ, savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ subhāvitaḥ, avitarko vicāramātraḥ samādhiḥ subhāvitaḥ, avitarko'vicāraḥ samādhiḥ subhāvitaḥ. parīttasamādhiḥ subhāvitaḥ, apramāṇasamādhiḥ subhāvitaḥ. tasmātsupratividdhaṃ me jñānadarśanam. akupyā me cetovimuktiḥ. kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyamiti yathābhūtaṃ prajānāmi.

idamavocadbhagavān. āttamanasa āyuṣmānanuruddha āyuṣmānnandika āyuṣmānkimbilaśca bhagavato bhāṣitamabhyanandan.

dīrghītikosalarājasūtraṃ prathamaṃ samāptam.