You are here: Home » buddhism » mn » mn82
← mn81 
 mn83 →

MN82 rāṣṭrapālasūtraṃ

Summary: The Arhat Rāṣṭrapāla explains his radical renunciation to King Kauravya through the four profound Dharma summaries (dharmoddeśas): the world is unstable and swept away, it provides no shelter, it possesses nothing of its own, and it is a perpetual slave to insatiable craving (tṛṣṇā). His steadfast detachment from family wealth and sensuality exemplifies the freedom of one who has transcended all worldly entanglements.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे राजवर्गे राष्ट्रपालसूत्रं द्वितीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कुरुषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं येन स्थूलकोष्ठकं नाम कुरूणां निगमस्तदवासरत् । अश्रौषुः खलु स्थूलकोष्ठका ब्राह्मणगृहपतयः — श्रमणः खलु भोः, गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितः कुरुषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं स्थूलकोष्ठकमनुप्राप्तः । तस्य खलु पुनर्भवतो गौतमस्यैवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति । स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति । स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनं, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति । साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति । अथ खलु स्थूलकोष्ठका ब्राह्मणगृहपतयो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्याप्येके भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्, अप्येके भगवता सार्धं सममोदिषत, सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदन्, अप्येके येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्यैकान्ते न्यषदन्, अप्येके भगवतोऽन्तिके नामगोत्रं श्रावयित्वैकान्ते न्यषदन्, अप्येके तूष्णीम्भूता एकान्ते न्यषदन् । एकान्ते निषण्णान्खलु स्थूलकोष्ठकान्ब्राह्मणगृहपतीन्भगवान्धर्म्यया कथया समदीदृशत्समादीदपत्समुदतीतिजत्सम्प्राजीहृषत् ।

तेन खलु पुनः समयेन राष्ट्रपालो नाम कुलपुत्रस्तस्मिन्नेव स्थूलकोष्ठकेऽग्रकुलस्य पुत्रस्तस्यां परिषदि निषण्णोऽभूत् । अथ खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्यैतदभवत् — यथा यथा खल्वहं भगवता धर्मं देशितमाजानामि, नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम् । यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति । अथ खलु स्थूलकोष्ठका ब्राह्मणगृहपतयो भगवता धर्म्यया कथया सन्दर्शिताः समादापिताः समुत्तेजिताः सम्प्रहर्षिता भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्रमिषुः । अथ खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रोऽचिरप्रक्रान्तेषु स्थूलकोष्ठकेषु ब्राह्मणगृहपतिषु येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णः खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — यथा यथाहं भदन्त, भगवता धर्मं देशितमाजानामि, नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम् । इच्छाम्यहं भदन्त, केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम् । लभेयाहं भदन्त, भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्यां, लभेयोपसम्पदम् । प्रव्राजयतु मां भगवानिति । अनुज्ञातोऽसि पुनस्त्वं राष्ट्रपाल, मातापितृभ्यामगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति? न खल्वहं भदन्त, अनुज्ञातो मातापितृभ्यामगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति । न खलु राष्ट्रपाल, तथागता अननुज्ञातं मातापितृभ्यां पुत्रं प्रव्राजयन्तीति । सोऽहं भदन्त, तथा करिष्यामि यथा मां मातापितरावनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति ।

अथ खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्र उत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य येन मातापितरौ तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य मातापितरावेतदवोचत् — अम्बतातौ, यथा यथाहं भगवता धर्मं देशितमाजानामि, नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम् । इच्छाम्यहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम् । अनुजानीतं मामगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति । एवमुक्ते राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरौ राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचताम् — त्वं खल्वसि तात राष्ट्रपाल, आवयोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः सुखैधितः सुखपरिभृतः । न त्वं तात राष्ट्रपाल, किञ्चिदपि दुःखं जानासि । मरणेनापि तवावामकामकौ विना भविष्यावः । किं पुनरावां त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यावोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति? द्वितीयमपि खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रः (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रो मातापितरावेतदवोचत् — अम्बतातौ, यथा यथाहं भगवता धर्मं देशितमाजानामि, नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम् । इच्छाम्यहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितुम् । अनुजानीतं मामगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति । तृतीयमपि खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरौ राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचताम् — त्वं खल्वसि तात राष्ट्रपाल, आवयोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः सुखैधितः सुखपरिभृतः । न त्वं तात राष्ट्रपाल, किञ्चिदपि दुःखं जानासि । मरणेनापि तवावामकामकौ विना भविष्यावः । किं पुनरावां त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यावोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति?

अथ खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रो न मां मातापितरावनुजानीतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति तत्रैवानन्तर्हितायां भूमौ न्यपादि — इहैव मे मरणं भविष्यति प्रव्रज्या वेति । अथ खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्र एकमपि भक्तं नाभुक्त, द्वे अपि भक्ते नाभुक्त, त्रीण्यपि भक्तानि नाभुक्त, चत्वार्यपि भक्तानि नाभुक्त, पञ्चापि भक्तानि नाभुक्त, षडपि भक्तानि नाभुक्त, सप्तापि भक्तानि नाभुक्त । अथ खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरौ राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचताम् — त्वं खल्वसि तात राष्ट्रपाल, आवयोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः सुखैधितः सुखपरिभृतः । न त्वं तात राष्ट्रपाल, किञ्चिदपि दुःखं जानासि । मरणेनापि तवावामकामकौ विना भविष्यावः । किं पुनरावां त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यावोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै? उत्तिष्ठ तात राष्ट्रपाल, भुङ्क्ष्व च पिब च परिचारय च, भुञ्जानः पिबन्परिचारयन्कामान्परिभुञ्जानः पुण्यानि कुर्वन्नभिरमस्व । न त्वामावामनुजानीवोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै । मरणेनापि तवावामकामकौ विना भविष्यावः । किं पुनरावां त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यावोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति? एवमुक्ते राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तूष्णीमभूत् । द्वितीयमपि खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरौ राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचताम् (पूर्ववत्) द्वितीयमपि खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तूष्णीमभूत् । तृतीयमपि खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरौ राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचताम् — त्वं खल्वसि तात राष्ट्रपाल, आवयोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः सुखैधितः सुखपरिभृतः । न त्वं तात राष्ट्रपाल, किञ्चिदपि दुःखं जानासि । मरणेनापि तवावामकामकौ विना भविष्यावः, किं पुनरावां त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यावोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै? उत्तिष्ठ तात राष्ट्रपाल, भुङ्क्ष्व च पिब च परिचारय च, भुञ्जानः पिबन्परिचारयन्कामान्परिभुञ्जानः पुण्यानि कुर्वन्नभिरमस्व । न त्वामावामनुजानीवोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै । मरणेनापि तवावामकामकौ विना भविष्यावः । किं पुनरावां त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यावोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति? तृतीयमपि खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तूष्णीमभूत् ।

अथ खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य सहायका येन राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचन् — त्वं खल्वसि सौम्य राष्ट्रपाल, मातापित्रोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः सुखैधितः सुखपरिभृतः । न त्वं सौम्य राष्ट्रपाल, किञ्चिदपि दुःखं जानासि । मरणेनापि ते मातापितरावकामकौ विना भविष्यतः । किं पुनस्तौ त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै? उत्तिष्ठ सौम्य राष्ट्रपाल, भुङ्क्ष्व च पिब च परिचारय च, भुञ्जानः पिबन्परिचारयन्कामान्परिभुञ्जानः पुण्यानि कुर्वन्नभिरमस्व । न त्वां मातापितरावनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै । मरणेनापि ते मातापितरावकामकौ विना भविष्यतः । किं पुनस्तौ त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति? एवमुक्ते राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तूष्णीमभूत् । द्वितीयमपि खलु (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य सहायका राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचन् — त्वं खल्वसि सौम्य राष्ट्रपाल, मातापित्रोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः सुखैधितः सुखपरिभृतः, न त्वं सौम्य राष्ट्रपाल, किञ्चिदपि दुःखं जानासि, मरणेनापि ते मातापितरावकामकौ विना भविष्यतः । किं पुनस्तौ त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै? उत्तिष्ठ सौम्य राष्ट्रपाल, भुङ्क्ष्व च पिब च परिचारय च, भुञ्जानः पिबन्परिचारयन्कामान्परिभुञ्जानः पुण्यानि कुर्वन्नभिरमस्व । न त्वां मातापितरावनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै, मरणेनापि ते मातापितरावकामकौ विना भविष्यतः । किं पुनस्तौ त्वां जीवन्तमनुज्ञास्यतोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति? तृतीयमपि खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तूष्णीमभूत् ।

अथ खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य सहायका येन राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरौ तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य मातापितरावेतदवोचन् — अम्बतातौ, एष राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तत्रैवानन्तर्हितायां भूमौ निपन्नः — इहैव मे मरणं भविष्यति प्रव्रज्या वेति । सचेद्युवां राष्ट्रपालं कुलपुत्रं नानुज्ञास्यथोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै, तत्रैव मरणमागमिष्यति । सचेत्पुनर्युवां राष्ट्रपालं कुलपुत्रमनुज्ञास्यथोऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै, प्रव्रजितमप्येनं द्रक्ष्यथः । सचेद्राष्ट्रपालः कुलपुत्रो नाभिरंस्यतेऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायां, का तस्यान्या गतिर्भविष्यति? इहैव प्रत्यागमिष्यति । अनुजानीतं राष्ट्रपालं कुलपुत्रमगारादनगारिकां प्रव्रज्याया इति । अनुजानीवस्ताताः, राष्ट्रपालं कुलपुत्रमगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै । प्रव्रजितेन च पुनर्मातापितरावुद्दर्शयितव्याविति । अथ खलु राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य सहायका येन राष्ट्रपालः कुलपुत्रस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य राष्ट्रपालं कुलपुत्रमेतदवोचन् — उत्तिष्ठ सौम्य राष्ट्रपाल, अनुज्ञातोऽसि मातापितृभ्यामगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै । प्रव्रजितेन च पुनस्ते मातापितरावुद्दर्शयितव्याविति ।

अथ खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्र उत्थाय बलं गृहीत्वा येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णः खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — अनुज्ञातोऽहं भदन्त, मातापितृभ्यामगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै । प्रव्राजयतु मां भगवानिति । अलब्ध खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रो भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्यामलब्योपसम्पदम् । अथ खलु भगवानचिरोपसम्पन्न आयुष्मति राष्ट्रपालेऽर्धमासोपसम्पन्ने स्थूलकोष्ठके यथाभिरम्य विहृत्य येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्राक्रमीत् । अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन श्रावस्ती तदवासरत् । तत्र खलु भगवान्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपाल एको व्यपकृष्टोऽप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य व्याहार्षीत् । क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यं, कृतं करणीयं, नापरमित्थन्त्वायेत्यभ्यज्ञासीत् । अन्यतमः खलु पुनरायुष्मान्राष्ट्रपालोऽर्हतामभूत् ।

अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालो भगवन्तमेतदवोचत् — इच्छाम्यहं भदन्त, मातापितरावुद्दर्शयितुं, सचेन्मां भगवाननुजानातीति । अथ खलु भगवानायुष्मतो राष्ट्रपालस्य चेतसा चेतः परीत्य मनसाकार्षीत् । यथा भगवानाज्ञासीत् — अभव्यः खलु राष्ट्रपालः कुलपुत्रः शिक्षां प्रत्याख्याय हीनायावर्तितुमिति, अथ खलु भगवानायुष्मन्तं राष्ट्रपालमेतदवोचत् — यस्येदानीं त्वं राष्ट्रपाल, कालं मन्यस इति । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपाल उत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य शयनासनं संशमय्य पात्रचीवरमादाय येन स्थूलकोष्ठकं तेन चारिकां प्राक्रमीत् । अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन स्थूलकोष्ठकं तदवासरत् । तत्र खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालः स्थूलकोष्ठके विहरति स्म राज्ञः कौरव्यस्य मृगचीरे । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालः पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय स्थूलकोष्ठकं पिण्डाय प्राविक्षत् । स्थूलकोष्ठके सपदानं पिण्डाय चरन्येन स्वपितुर्निवेशनं तेनोपसमक्रमीत् । तेन खलु पुनः समयेनायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पिता मध्यमायां द्वारशालायामुल्लेखयति स्म । अद्राक्षीत्खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पितायुष्मन्तं राष्ट्रपालं दूरादेवागच्छन्तम् । दृष्ट्वैतदवोचत् — एभिर्मुण्डकैः श्रमणकैरावयोरेकपुत्रकः प्रियो मनापः प्रव्राजित इति । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालः स्वपितुर्निवेशने नैव दानमलब्ध न प्रत्याख्यानम्, अपि त्वाक्रोशमेवालब्ध । तेन खलु पुनः समयेनायुष्मतो राष्ट्रपालस्य ज्ञातिदास्याभिदोषिकं कुल्माषमुत्स्रष्टुकामाभूत् । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालस्तां ज्ञातिदासीमेतदवोचत् — सचेदिदं भगिनि, उत्सर्जनीयधर्मम्, इह मे पात्र आकिरेति । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य ज्ञातिदासी तमाभिदोषिकं कुल्माषमायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पात्र आकिरन्ती हस्तयोश्च पादयोश्च स्वरस्य च निमित्तमग्रहीत् ।

अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य ज्ञातिदासी येनायुष्मतो राष्ट्रपालस्य माता तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मतो राष्ट्रपालस्य मातरमेतदवोचत् — यत्खल्वार्ये जानीयाः — आर्यपुत्रो राष्ट्रपालोऽनुप्राप्त इति । सचेदये, सत्यं भणसि, अदासीं त्वां करोमीति । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य माता येनायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पिता तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पितरमेतदवोचत् — यत्खलु गृहपते जानीयाः — राष्ट्रपालः किल कुलपुत्रोऽनुप्राप्त इति? तेन खलु पुनः समयेनायुष्मान्राष्ट्रपालस्तमाभिदोषिकं कुल्माषमन्यतमं कुड्यमूलं निश्रित्य परिभुङ्क्ते स्म । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पिता येनायुष्मान्राष्ट्रपालस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तं राष्ट्रपालमेतदवोचत् — अस्ति नाम तात राष्ट्रपाल, आभिदोषिकं कुल्माषं परिभोक्ष्यसे? ननु तात राष्ट्रपाल, स्वकं गेहं गन्तव्यमिति? कुतो नो गृहपते, अस्माकं गेहमगारादनगारिकां प्रव्रजितानाम्? अनगारा वयं गृहपते । अगमाम खलु ते गृहपते, गेहं, तत्र नैव दानमलप्स्महि न प्रत्याख्यानम्, अपि त्वाक्रोशमेवालप्स्महीति । एहि तात राष्ट्रपाल, गृहं गमिष्याव इति । अलं गृहपते, कृतं मयाद्य भक्तकृत्यमिति । तेन हि तात राष्ट्रपाल, अधिवासय श्वस्तनाय भक्तमिति । अध्यवीवसत्खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालस्तूष्णीम्भावेन । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पितायुष्मतो राष्ट्रपालस्याधिवासनं विदित्वा येन स्वकं निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य महान्तं हिरण्यसुवर्णस्य पुञ्जं कारयित्वा किलिञ्जैः प्रतिच्छाद्यायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पुराणद्वितीया आममन्त्रत — एत यूयं वध्वः, येनालङ्कारेणालङ्कृताः पूर्वं राष्ट्रपालस्य कुलपुत्रस्य प्रिया अभवत मनापास्तेनालङ्कारेणालङ्कुरुतेति ।

अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पिता तस्या रात्र्या अत्ययेन स्वके निवेशने प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं सम्पादयित्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य कालमारूरुचत् — कालस्तात राष्ट्रपाल, निष्ठितं भक्तमिति । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालः पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन स्वपितुर्निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत् । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पिता तं हिरण्यसुवर्णस्य पुञ्जं विवार्यायुष्मन्तं राष्ट्रपालमेतदवोचत् — इदं ते तात राष्ट्रपाल, मातुर्मातृकं धनम्, अन्यत्पैतृकम्, अन्यत्पैतामहम् । शक्यं तात राष्ट्रपाल, भोगांश्च भोक्तुं पुण्यानि च कर्तुम् । एहि त्वं तात राष्ट्रपाल, हीनायावृत्य भोगांश्च भुङ्क्ष्व पुण्यानि च कुर्विति । सचेन्मे त्वं गृहपते, वचनं कुर्याः, इमं हिरण्यसुवर्णस्य पुञ्जं शकट आरोप्य निर्वाह्य मध्ये गङ्गाया नद्याः स्रोतस्यवप्लावयेः । तत्कस्य हेतोः? उत्पत्स्यन्ते हि ते गृहपते, ततोनिदानं शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा इति । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पुराणद्वितीयाः प्रत्येकं पादयोर्गृहीत्वायुष्मन्तं राष्ट्रपालमेतदवोचन् — कीदृश्यो नाम ता आर्यपुत्र, अप्सरसो यासां त्वं हेतोर्ब्रह्मचर्यं चरसीति? न खलु वयं भगिन्यः, अप्सरसां हेतोर्ब्रह्मचर्यं चराम इति । भगिनीवादेन न आर्यपुत्रो राष्ट्रपालः समुदाचरतीति तास्तत्रैव मूर्च्छिताः प्रापप्तन् । अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालः पितरमेतदवोचत् — सचेद्गृहपते, भोजनं दातव्यं, दत्त, मा नो विहेठयतेति । भुङ्क्ष्व तात राष्ट्रपाल, निष्ठितं भक्तमिति । अथ खल्वायुष्मतो राष्ट्रपालस्य पितायुष्मन्तं राष्ट्रपालं प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तेन समतीतृपत्समप्रावीवरत् ।

अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालो भुक्तवानवनीतपात्रपाणिः स्थितक एवेमा गाथा अभाषिष्ट —

पश्य चित्रीकृतं बिम्बमरुष्कायं समुच्छ्रितम् । आतुरं बहुसङ्कल्पं यस्य नास्ति ध्रुवा स्थितिः ॥

पश्य चित्रीकृतं रूपं मणिना कुण्डलेन च । अस्थि त्वचावनद्धं तत्सह वस्त्रैश्च शोभते ॥

अलक्तककृतौ पादौ मुखं चूर्णकलेपितम् । अलं बालस्य मोहाय नो तु पारगवेषिणः ॥

अष्टापदकृताः केशा नेत्रे अञ्जनलेपिते । अलं बालस्य मोहाय नो तु पारगवेषिणः ॥

अञ्जनीव नवा चित्रा पूतिकायः स्वलङ्कृतः । अलं बालस्य मोहाय नो तु पारगवेषिणः ॥

न्यदधान्मृगयुः पाशं नासदद्वागुरां मृगः । निवापं प्राश्य गच्छामः क्रन्दति मृगबन्धक इति ॥

अथ खल्वायुष्मान्राष्ट्रपालः स्थितक एवेमा गाथा भाषित्वा येन राज्ञः कौरव्यस्य मृगचीरं तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यान्यतमस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं न्यषदत् ।

अथ खलु राजा कौरव्यो मृगयुमाममन्त्रत — शोधय सौम्य मृगयो, मृगचीरमुद्यानभूमिं, गच्छामः सुभूमिं दर्शनायेति । एवं देवेति खलु मृगयू राज्ञः कौरव्यस्य प्रतिश्रुत्य मृगचीरं शोधयन्नद्राक्षीदायुष्मन्तं राष्ट्रपालमन्यतमस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं निषण्णम् । दृष्ट्वा येन राजा कौरव्यस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य राजानं कौरव्यमेतदवोचत् — शुद्धं खलु ते देव, मृगचीरम् । अस्ति चात्र राष्ट्रपालो नाम कुलपुत्रोऽस्मिन्नेव स्थूलकोष्ठकेऽग्रकुलस्य पुत्रो यं त्वमभीक्ष्णं कीर्तयमानोऽभूः, सोऽन्यतमस्मिन्वृक्षमूले दिवाविहारं निषण्ण इति । तेन हि सौम्य मृगयो, अलमिदानीमद्योद्यानभूम्या । तमेवेदानीं वयं भवन्तं राष्ट्रपालं पर्युपासिष्यामह इति । अथ खलु राजा कौरव्यो यत्तत्र खादनीयं भोजनीयं प्रतियत्तं तत्सर्वं विसृजतेत्युक्त्वा भद्राणि भद्राणि यानानि योजयित्वा भद्रं यानमभिरुह्य भद्रैर्भद्रैर्यानैः स्थूलकोष्ठकान्निरयासीन्महता राजानुभावेनायुष्मन्तं राष्ट्रपालं दर्शनाय । यावती यानस्य भूमिर्यानेन गत्वा यानात्प्रत्यवरुह्य पदातिक एवोत्सृतयोत्सृतया परिषदा येनायुष्मान्राष्ट्रपालस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मता राष्ट्रपालेन सार्धं सममोदिष्ट । सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थितः खलु राजा कौरव्य आयुष्मन्तं राष्ट्रपालमेतदवोचत् — इह भवान्राष्ट्रपालो हस्त्यास्तरे निषीदत्विति । अलं महाराज, निषीद त्वं, निषण्णोऽहं स्वक आसन इति । न्यषदद्राजा कौरव्यः प्रज्ञप्त आसने । निषद्य खलु राजा कौरव्य आयुष्मन्तं राष्ट्रपालमेतदवोचत् —

चत्वारीमानि भो राष्ट्रपाल, पारिजीर्ण्यानि यैः पारिजीर्ण्यैः समन्वागता इह केचित्केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति । कतमानि चत्वारि? जरापारिजीर्ण्यं, व्याधिपारिजीर्ण्यं, भोगपारिजीर्ण्यं, ज्ञातिपारिजीर्ण्यम् । कतमच्च भो राष्ट्रपाल, जरापारिजीर्ण्यम्? इह भो राष्ट्रपाल, कश्चिज्जीर्णो भवति वृद्धो महल्लकोऽध्वगतो वयोऽनुप्राप्तः । स इति प्रतिसञ्चिक्षते — अहं खल्वस्म्येतर्हि जीर्णो वृद्धो महल्लकोऽध्वगतो वयोऽनुप्राप्तः । न खलु पुनर्मया सुकरमनधिगतं वा भोगमधिगन्तुमधिगतं वा भोगं स्फातीकर्तुम् । यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति । स तेन जरापारिजीर्ण्येन समन्वागतः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति । इदमुच्यते भो राष्ट्रपाल, जरापारिजीर्ण्यम् । भवान्खलु पुना राष्ट्रपाल एतर्हि दहरो युवा सुशुकालकेशो भद्रेण यौवनेन समन्वागतः प्रथमेन वयसा । तद्भवतो राष्ट्रपालस्य जरापारिजीर्ण्यं नास्ति । किं भवान्राष्ट्रपालो ज्ञात्वा वा दृष्ट्वा वा श्रुत्वा वागारादनगारिकां प्रव्रजितः?

कतमच्च भो राष्ट्रपाल, व्याधिपारिजीर्ण्यम्? इह भो राष्ट्रपाल, कश्चिदाबाधिको भवति दुःखितो बाढग्लानः । स इति प्रतिसञ्चिक्षते — अहं खल्वस्म्येतर्ह्याबाधिको दुःखितो बाढग्लानः । न खलु पुनर्मया सुकरमनधिगतं वा भोगमधिगन्तुमधिगतं वा भोगं स्फातीकर्तुम् । यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति । स तेन व्याधिपारिजीर्ण्येन समन्वागतः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति । इदमुच्यते भो राष्ट्रपाल, व्याधिपारिजीर्ण्यम् । भवान्खलु पुना राष्ट्रपाल एतर्ह्यल्पाबाधोऽल्पातङ्कः समविपाकिन्या ग्रहण्या समन्वागतो नातिशीतया नात्युष्णया । तद्भवतो राष्ट्रपालस्य व्याधिपारिजीर्ण्यं नास्ति । किं भवान्राष्ट्रपालो ज्ञात्वा वा दृष्ट्वा वा श्रुत्वा वागारादनगारिकां प्रव्रजितः?

कतमच्च भो राष्ट्रपाल, भोगपारिजीर्ण्यम्? इह भो राष्ट्रपाल, कश्चिदाढ्यो भवति महाधनो महाभोगः । तस्य ते भोगा अनुपूर्वेण परिक्षयं गच्छन्ति । स इति प्रतिसञ्चिक्षते — अहं खलु पूर्वमाढ्योऽभूवं महाधनो महाभोगः । तस्य मे ते भोगा अनुपूर्वेण परिक्षयं गताः । न खलु पुनर्मया सुकरमनधिगतं वा भोगमधिगन्तुमधिगतं वा भोगं स्फातीकर्तुम् । यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति । स तेन भोगपारिजीर्ण्येन समन्वागतः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति । इदमुच्यते भो राष्ट्रपाल, भोगपारिजीर्ण्यम् । भवान्खलु पुना राष्ट्रपालोऽस्मिन्नेव स्थूलकोष्ठकेऽग्रकुलस्य पुत्रः । तद्भवतो राष्ट्रपालस्य भोगपारिजीर्ण्यं नास्ति । किं भवान्राष्ट्रपालो ज्ञात्वा वा दृष्ट्वा वा श्रुत्वा वागारादनगारिकां प्रव्रजितः?

कतमच्च भो राष्ट्रपाल, ज्ञातिपारिजीर्ण्यम्? इह भो राष्ट्रपाल, कस्यचिद्बहवो भवन्ति मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः । तस्य ते ज्ञातयोऽनुपूर्वेण परिक्षयं गच्छन्ति । स इति प्रतिसञ्चिक्षते — मम खलु पूर्वं बहवोऽभूवन्मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः । तस्य मे तेऽनुपूर्वेण परिक्षयं गताः । न खलु पुनर्मया सुकरमनधिगतं वा भोगमधिगन्तुमधिगतं वा भोगं स्फातीकर्तुम् । यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति । स तेन ज्ञातिपारिजीर्ण्येन समन्वागतः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति । इदमुच्यते भो राष्ट्रपाल, ज्ञातिपारिजीर्ण्यम् । भवतः खलु पुना राष्ट्रपालस्यास्मिन्नेव स्थूलकोष्ठके बहवो मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः । तद्भवतो राष्ट्रपालस्य ज्ञातिपारिजीर्ण्यं नास्ति । किं भवान्राष्ट्रपालो ज्ञात्वा वा दृष्ट्वा वा श्रुत्वा वागारादनगारिकां प्रव्रजितः?

इमानि खलु भो राष्ट्रपाल, चत्वारि पारिजीर्ण्यानि, यैः पारिजीर्ण्यैः समन्वागता इह केचित्केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति । तानि भवतो राष्ट्रपालस्य न सन्ति । किं भवान्राष्ट्रपालो ज्ञात्वा वा दृष्ट्वा वा श्रुत्वा वागारादनगारिकां प्रव्रजित इति?

सन्ति खलु महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वारो धर्मोद्देशा उद्दिष्टाः, यानहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजितः । कतमे चत्वारः? उपनीयते लोकोऽध्रुव इति खलु महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन प्रथमो धर्मोद्देश उद्दिष्टः, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजितः । अत्राणो लोकोऽनभीश्वर इति खलु महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन द्वितीयो धर्मोद्देश उद्दिष्टः, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजितः । अस्वको लोकः, सर्वं प्रहाय गमनीयमिति खलु महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन तृतीयो धर्मोद्देश उद्दिष्टः, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजितः । ऊनो लोकोऽतृप्तस्तृष्णादास इति खलु महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चतुर्थो धर्मोद्देश उद्दिष्टः, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजितः । इमे खलु महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन चत्वारो धर्मोद्देशा उद्दिष्टाः, यानहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजित इति ।

उपनीयते लोकोऽध्रुव इति भवान्राष्ट्रपाल आह । अस्य भो राष्ट्रपाल, भाषितस्य कथमर्थो द्रष्टव्य इति? तत्किं मन्यसे महाराज, त्वं विंशतिवर्षोद्देशिकोऽपि पञ्चविंशतिवर्षोद्देशिकोऽपि हस्तिन्यपि कृताव्यश्वेऽपि कृतावी रथेऽपि कृतावी धनुष्यपि कृतावी त्सरावपि कृताव्यूरुबली बाहुबली अलमर्थः सङ्ग्रामावचरोऽभूः? अभूवमहं भो राष्ट्रपाल, विंशतिवर्षोद्देशिकोऽपि पञ्चविंशतिवर्षोद्देशिकोऽपि हस्तिन्यपि कृताव्यश्वेऽपि कृतावी रथेऽपि कृतावी धनुष्यपि कृतावी त्सरावपि कृताव्यूरुबली बाहुबली अलमर्थः सङ्ग्रामावचरः । अप्येकदाहं भो राष्ट्रपाल, ऋद्धिमानिव मन्ये नात्मनो बलेन समसमं समनुपश्यामीति । तत्किं मन्यसे महाराज, एवमेव त्वमेतर्ह्यूरुबली बाहुबली अलमर्थः सङ्ग्रामावचर इति? नो हीदं भो राष्ट्रपाल । एतर्हि जीर्णो वृद्धो महल्लकोऽध्वगतो वयोऽनुप्राप्तोऽशीतिकं मे वयो वर्तते । अप्येकदाहं भो राष्ट्रपाल, इह पादं करिष्यामीत्यन्येनैव पादं करोमीति । इदं खलु तन्महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सन्धाय भाषितम् — उपनीयते लोकोऽध्रुव इति, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजित इति । आश्चर्यं भो राष्ट्रपाल, अद्भुतं भो राष्ट्रपाल, यावत्सुभाषितं चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन — उपनीयते लोकोऽध्रुव इति । उपनीयते हि भो राष्ट्रपाल, लोकोऽध्रुवः ।

संविद्यन्ते खलु भो राष्ट्रपाल, अस्मिं राजकुले हस्तिकाया अप्यश्वकाया अपि रथकाया अपि पत्तिकाया अपि, येऽस्माकमापत्सु परيرोधाय वर्तिष्यन्ते । अत्राणो लोकोऽनभीश्वर इति भवान्राष्ट्रपाल आह । अस्य पुनर्भो राष्ट्रपाल, भाषितस्य कथमर्थो द्रष्टव्य इति? तत्किं मन्यसे महाराज, अस्ति ते कश्चिदनुशायिक आबाध इति? अस्ति मे भो राष्ट्रपाल, अनुशायिक आबाधः । अप्येकदा मां भो राष्ट्रपाल, मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः परिवार्य स्थिता भवन्ति — इदानीं राजा कौरव्यः कालं करिष्यति, इदानीं राजा कौरव्यः कालं करिष्यतीति । तत्किं मन्यसे महाराज, लभसे त्वं तान्मित्रामात्याञ्ज्ञातिसालोहितान् — आयन्तु मे भवन्तो मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः, सर्व एव सन्त इमां वेदनां संविभजत, यथाहं लघुतरिकां वेदनां वेदयेयमिति — आहोस्वित्त्वमेव तां वेदनां वेदयस इति? नाहं भो राष्ट्रपाल, लभे तान्मित्रामात्याञ्ज्ञातिसालोहितान् — आयन्तु मे भवन्तो मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः, सर्व एव सन्त इमां वेदनां संविभजत, यथाहं लघुतरिकां वेदनां वेदयेयमिति । अथ खल्वहमेव तां वेदनां वेदय इति । इदं खलु तन्महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सन्धाय भाषितम् — अत्राणो लोकोऽनभीश्वर इति, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजित इति । आश्चर्यं भो राष्ट्रपाल, अद्भुतं भो राष्ट्रपाल, यावत्सुभाषितं चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन — अत्राणो लोकोऽनभीश्वर इति । अत्राणो हि भो राष्ट्रपाल, लोकोऽनभीश्वरः ।

संविद्यते खलु भो राष्ट्रपाल, अस्मिं राजकुले प्रभूतं हिरण्यसुवर्णं भूमिगतं च वैहायसगतं च । अस्वको लोकः, सर्वं प्रहाय गमनीयमिति भवान्राष्ट्रपाल आह । अस्य पुनर्भो राष्ट्रपाल, भाषितस्य कथमर्थो द्रष्टव्य इति? तत्किं मन्यसे महाराज, यथा त्वमेतर्हि पञ्चभिः कामगुणैः समर्पितः समङ्गीभूतः परिचारयसि, लप्स्यसे त्वं परत्रापि — एवमेवाहमेभिरेव पञ्चभिः कामगुणैः समर्पितः समङ्गीभूतः परिचारयिष्यामीति, आहोस्विदन्य इमं भोगं प्रतिपत्स्यन्ते, त्वं पुनर्यथाकर्म गमिष्यसीति? यथाहं भो राष्ट्रपाल, एतर्हि पञ्चभिः कामगुणैः समर्पितः समङ्गीभूतः परिचारयामि, नाहं लप्स्ये परत्रापि — एवमेवैभिरेव पञ्चभिः कामगुणैः समर्पितः समङ्गीभूतः परिचारयिष्यामीति । अथ खल्वन्य इमं भोगं प्रतिपत्स्यन्ते, अहं पुनर्यथाकर्म गमिष्यामीति । इदं खलु तन्महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सन्धाय भाषितम् — अस्वको लोकः, सर्वं प्रहाय गमनीयमिति, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजित इति । आश्चर्यं भो राष्ट्रपाल, अद्भुतं भो राष्ट्रपाल, यावत्सुभाषितं चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन — अस्वको लोकः, सर्वं प्रहाय गमनीयमिति । अस्वको हि भो राष्ट्रपाल, लोकः सर्वं प्रहाय गमनीयम् ।

ऊनो लोकोऽतृप्तस्तृष्णादास इति भवान्राष्ट्रपाल आह । अस्य भो राष्ट्रपाल, भाषितस्य कथमर्थो द्रष्टव्य इति? तत्किं मन्यसे महाराज, स्फीतं कुरुमध्यावससीति? एवं भो राष्ट्रपाल, स्फीतं कुरुमध्यावसामीति । तत्किं मन्यसे महाराज, इह पुरुष आगच्छेत्पौरस्त्या दिशः श्रद्दधायिकः प्रत्ययिकः । स त्वामुपसङ्क्रम्यैवं वदेत् — यत्खलु महाराज जानीयाः, अहमागच्छामि पौरस्त्या दिशः । तत्राद्राक्षं महान्तं जनपदमिद्धं चैव स्फीतं च बहुजनमाकीर्णमनुष्यम् । बहवस्तत्र हस्तिकाया अश्वकाया रथकायाः पत्तिकायाः, बहु तत्र धनधान्यं, बहु तत्र हिरण्यसुवर्णमकृतं चैव कृतं च, बहुस्तत्र स्त्रीपरिग्रहः । शक्यश्च तावत्तकेनैव बलमात्रेणाभिविजेतुम् । अभिविजय महाराजेति, किं तं कुर्या इति? तमपि वयं भो राष्ट्रपाल, अभिविजित्याध्यावसेमेति । तत्किं मन्यसे महाराज, इह पुरुष आगच्छेत्पश्चिमाया दिशः (पूर्ववत्) उत्तराया दिशः (पूर्ववत्) दक्षिणाया दिशः (पूर्ववत्) परसमुद्राच्छ्रद्दधायिकः प्रत्ययिकः । स त्वामुपसङ्क्रम्यैवं वदेत् — यत्खलु महाराज जानीयाः, अहमागच्छामि परसमुद्रात् । तत्राद्राक्षं महान्तं जनपदमिद्धं चैव स्फीतं च बहुजनमाकीर्णमनुष्यम् । बहवस्तत्र हस्तिकाया अश्वकाया रथकायाः पत्तिकायाः, बहु तत्र धनधान्यं, बहु तत्र हिरण्यसुवर्णमकृतं चैव कृतं च, बहुस्तत्र स्त्रीपरिग्रहः । शक्यश्च तावत्तकेनैव बलमात्रेणाभिविजेतुम् । अभिविजय महाराजेति, किं तं कुर्या इति? तमपि वयं भो राष्ट्रपाल, अभिविजित्याध्यावसेमेति । इदं खलु तन्महाराज, तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सन्धाय भाषितम् — ऊनो लोकोऽतृप्तस्तृष्णादास इति, यमहं ज्ञात्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा चागारादनगारिकां प्रव्रजित इति । आश्चर्यं भो राष्ट्रपाल, अद्भुतं भो राष्ट्रपाल, यावत्सुभाषितं चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन — ऊनो लोकोऽतृप्तस्तृष्णादास इति । ऊनो हि भो राष्ट्रपाल, लोकोऽतृप्तस्तृष्णादास इति ।

इदमवोचदायुष्मान्राष्ट्रपालः । इदमुक्त्वाथापरमेतदवोचत् —

पश्यामि लोके सधनान्मनुष्यान् लब्ध्वा च वित्तं न ददन्ति मोहात् । लुब्धा धनसञ्चयमाचरन्ति भूयश्च कामानभिप्रार्थयन्ते ॥

राजा प्रसह्य पृथिवीं विजित्य ससागरान्तामवसन्महीं च । अर्वाक्समुद्रस्य ह्यतृप्तरूपः पारं समुद्रस्य च प्रार्थयेत ॥

राजा तथान्ये बहवो मनुष्या अवीततृष्णा मरणं प्रयान्ति । ऊना हि भूत्वा जहतीह देहं कामैस्तु लोके न हि तृप्तिरस्ति ॥

क्रन्दन्ति तं ज्ञातयः कीर्णकेशा अहो बतास्मानमरा इत्याहुः । वस्त्रेण तं प्रावृतमुद्धरन्तश् चितां समाधाय ततो दहन्ति ॥

स दह्यते शूलैर्वितुद्यमान एकेन वस्त्रेण विहाय भोगान् । न म्रियमाणस्य भवन्ति त्राणा न ज्ञातयो मित्रजनाः सहायाः ॥

दायादकास्तस्य धनं हरन्ति सत्त्वस्तु वै गच्छति येन कर्म । न म्रियमाणं धनमन्वेति किञ्चित् पुत्राश्च दाराश्च धनं च राष्ट्रम् ॥

न दीर्घमायुर्लभते धनेन न चापि वित्तेन जरां विहन्ति । अल्पं हीदं जीवितमाहुर्धीरा अशाश्वतं विपरिणामधर्म ॥

आढ्या दरिद्राश्च स्पृशन्ति स्पर्शं बालश्च धीरश्च तथैव स्पृष्टौ । बालस्तु बाल्याद्धत एव शेते धीरस्तु न व्यथते स्पर्शस्पृष्टः ॥

धनाद्धि प्रज्ञैव सदा गरीयसी ययावसानं त्वधिगच्छतीह । अनिष्ठितत्वाद्धि भवाभवेषु पापानि कर्माणि करोति मोहात् ॥

उपैति गर्भं च परं च लोकं संसारमापद्य परम्परायाम् । तस्याल्पप्रज्ञो ह्यभिश्रद्दधान उपैति गर्भं च परं च लोकम् ॥

चोरो यथा सन्धिमुखे गृहीतः स्वकर्मणा हन्यते पापधर्मा । एवं प्रजा प्रेत्य परत्र लोके स्वकर्मणा हन्यते पापधर्मा ॥

कामा हि चित्रा मधुरा मनोरमा विरूपरूपेण मथ्नन्ति चित्तम् । आदीनवं कामगुणेषु दृष्ट्वा तस्मादहं प्रव्रजितोऽस्मि राजन् ॥

द्रुमफलानीव पतन्ति मानवा दभ्राश्च वृद्धाश्च शरीरभेदात् । एतच्च दृष्ट्वा प्रव्रजितोऽस्मि राजन् असंशयं श्रामण्यमेव श्रेय इति ॥

राष्ट्रपालसूत्रं निष्ठितं द्वितीयम् ॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe rājavarge rāṣṭrapālasūtraṃ dvitīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkuruṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ yena sthūlakoṣṭhakaṃ nāma kurūṇāṃ nigamastadavāsarat . aśrauṣuḥ khalu sthūlakoṣṭhakā brāhmaṇagṛhapatayaḥ — śramaṇaḥ khalu bhoḥ, gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajitaḥ kuruṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ sthūlakoṣṭhakamanuprāptaḥ . tasya khalu punarbhavato gautamasyaivaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti . sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati . sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanaṃ, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati . sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti . atha khalu sthūlakoṣṭhakā brāhmaṇagṛhapatayo yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramyāpyeke bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan, apyeke bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣata, sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadan, apyeke yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamyaikānte nyaṣadan, apyeke bhagavato'ntike nāmagotraṃ śrāvayitvaikānte nyaṣadan, apyeke tūṣṇīmbhūtā ekānte nyaṣadan . ekānte niṣaṇṇānkhalu sthūlakoṣṭhakānbrāhmaṇagṛhapatīnbhagavāndharmyayā kathayā samadīdṛśatsamādīdapatsamudatītijatsamprājīhṛṣat .

tena khalu punaḥ samayena rāṣṭrapālo nāma kulaputrastasminneva sthūlakoṣṭhake'grakulasya putrastasyāṃ pariṣadi niṣaṇṇo'bhūt . atha khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasyaitadabhavat — yathā yathā khalvahaṃ bhagavatā dharmaṃ deśitamājānāmi, nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum . yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti . atha khalu sthūlakoṣṭhakā brāhmaṇagṛhapatayo bhagavatā dharmyayā kathayā sandarśitāḥ samādāpitāḥ samuttejitāḥ sampraharṣitā bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prākramiṣuḥ . atha khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputro'ciraprakrānteṣu sthūlakoṣṭhakeṣu brāhmaṇagṛhapatiṣu yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇaḥ khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputro bhagavantametadavocat — yathā yathāhaṃ bhadanta, bhagavatā dharmaṃ deśitamājānāmi, nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum . icchāmyahaṃ bhadanta, keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum . labheyāhaṃ bhadanta, bhagavato'ntike pravrajyāṃ, labheyopasampadam . pravrājayatu māṃ bhagavāniti . anujñāto'si punastvaṃ rāṣṭrapāla, mātāpitṛbhyāmagārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti? na khalvahaṃ bhadanta, anujñāto mātāpitṛbhyāmagārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti . na khalu rāṣṭrapāla, tathāgatā ananujñātaṃ mātāpitṛbhyāṃ putraṃ pravrājayantīti . so'haṃ bhadanta, tathā kariṣyāmi yathā māṃ mātāpitarāvanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti .

atha khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputra utthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya yena mātāpitarau tenopasamakramīt, upasaṅkramya mātāpitarāvetadavocat — ambatātau, yathā yathāhaṃ bhagavatā dharmaṃ deśitamājānāmi, nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum . icchāmyahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum . anujānītaṃ māmagārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti . evamukte rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarau rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocatām — tvaṃ khalvasi tāta rāṣṭrapāla, āvayorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ sukhaidhitaḥ sukhaparibhṛtaḥ . na tvaṃ tāta rāṣṭrapāla, kiñcidapi duḥkhaṃ jānāsi . maraṇenāpi tavāvāmakāmakau vinā bhaviṣyāvaḥ . kiṃ punarāvāṃ tvāṃ jīvantamanujñāsyāvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti? dvitīyamapi khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputraḥ (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputro mātāpitarāvetadavocat — ambatātau, yathā yathāhaṃ bhagavatā dharmaṃ deśitamājānāmi, nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum . icchāmyahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitum . anujānītaṃ māmagārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti . tṛtīyamapi khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarau rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocatām — tvaṃ khalvasi tāta rāṣṭrapāla, āvayorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ sukhaidhitaḥ sukhaparibhṛtaḥ . na tvaṃ tāta rāṣṭrapāla, kiñcidapi duḥkhaṃ jānāsi . maraṇenāpi tavāvāmakāmakau vinā bhaviṣyāvaḥ . kiṃ punarāvāṃ tvāṃ jīvantamanujñāsyāvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti?

atha khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputro na māṃ mātāpitarāvanujānīto'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti tatraivānantarhitāyāṃ bhūmau nyapādi — ihaiva me maraṇaṃ bhaviṣyati pravrajyā veti . atha khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputra ekamapi bhaktaṃ nābhukta, dve api bhakte nābhukta, trīṇyapi bhaktāni nābhukta, catvāryapi bhaktāni nābhukta, pañcāpi bhaktāni nābhukta, ṣaḍapi bhaktāni nābhukta, saptāpi bhaktāni nābhukta . atha khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarau rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocatām — tvaṃ khalvasi tāta rāṣṭrapāla, āvayorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ sukhaidhitaḥ sukhaparibhṛtaḥ . na tvaṃ tāta rāṣṭrapāla, kiñcidapi duḥkhaṃ jānāsi . maraṇenāpi tavāvāmakāmakau vinā bhaviṣyāvaḥ . kiṃ punarāvāṃ tvāṃ jīvantamanujñāsyāvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai? uttiṣṭha tāta rāṣṭrapāla, bhuṅkṣva ca piba ca paricāraya ca, bhuñjānaḥ pibanparicārayankāmānparibhuñjānaḥ puṇyāni kurvannabhiramasva . na tvāmāvāmanujānīvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai . maraṇenāpi tavāvāmakāmakau vinā bhaviṣyāvaḥ . kiṃ punarāvāṃ tvāṃ jīvantamanujñāsyāvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti? evamukte rāṣṭrapālaḥ kulaputrastūṣṇīmabhūt . dvitīyamapi khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarau rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocatām (pūrvavat) dvitīyamapi khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputrastūṣṇīmabhūt . tṛtīyamapi khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarau rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocatām — tvaṃ khalvasi tāta rāṣṭrapāla, āvayorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ sukhaidhitaḥ sukhaparibhṛtaḥ . na tvaṃ tāta rāṣṭrapāla, kiñcidapi duḥkhaṃ jānāsi . maraṇenāpi tavāvāmakāmakau vinā bhaviṣyāvaḥ, kiṃ punarāvāṃ tvāṃ jīvantamanujñāsyāvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai? uttiṣṭha tāta rāṣṭrapāla, bhuṅkṣva ca piba ca paricāraya ca, bhuñjānaḥ pibanparicārayankāmānparibhuñjānaḥ puṇyāni kurvannabhiramasva . na tvāmāvāmanujānīvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai . maraṇenāpi tavāvāmakāmakau vinā bhaviṣyāvaḥ . kiṃ punarāvāṃ tvāṃ jīvantamanujñāsyāvo'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti? tṛtīyamapi khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputrastūṣṇīmabhūt .

atha khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya sahāyakā yena rāṣṭrapālaḥ kulaputrastenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocan — tvaṃ khalvasi saumya rāṣṭrapāla, mātāpitrorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ sukhaidhitaḥ sukhaparibhṛtaḥ . na tvaṃ saumya rāṣṭrapāla, kiñcidapi duḥkhaṃ jānāsi . maraṇenāpi te mātāpitarāvakāmakau vinā bhaviṣyataḥ . kiṃ punastau tvāṃ jīvantamanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai? uttiṣṭha saumya rāṣṭrapāla, bhuṅkṣva ca piba ca paricāraya ca, bhuñjānaḥ pibanparicārayankāmānparibhuñjānaḥ puṇyāni kurvannabhiramasva . na tvāṃ mātāpitarāvanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai . maraṇenāpi te mātāpitarāvakāmakau vinā bhaviṣyataḥ . kiṃ punastau tvāṃ jīvantamanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti? evamukte rāṣṭrapālaḥ kulaputrastūṣṇīmabhūt . dvitīyamapi khalu (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya sahāyakā rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocan — tvaṃ khalvasi saumya rāṣṭrapāla, mātāpitrorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ sukhaidhitaḥ sukhaparibhṛtaḥ, na tvaṃ saumya rāṣṭrapāla, kiñcidapi duḥkhaṃ jānāsi, maraṇenāpi te mātāpitarāvakāmakau vinā bhaviṣyataḥ . kiṃ punastau tvāṃ jīvantamanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai? uttiṣṭha saumya rāṣṭrapāla, bhuṅkṣva ca piba ca paricāraya ca, bhuñjānaḥ pibanparicārayankāmānparibhuñjānaḥ puṇyāni kurvannabhiramasva . na tvāṃ mātāpitarāvanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai, maraṇenāpi te mātāpitarāvakāmakau vinā bhaviṣyataḥ . kiṃ punastau tvāṃ jīvantamanujñāsyato'gārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti? tṛtīyamapi khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputrastūṣṇīmabhūt .

atha khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya sahāyakā yena rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarau tenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya rāṣṭrapālasya kulaputrasya mātāpitarāvetadavocan — ambatātau, eṣa rāṣṭrapālaḥ kulaputrastatraivānantarhitāyāṃ bhūmau nipannaḥ — ihaiva me maraṇaṃ bhaviṣyati pravrajyā veti . sacedyuvāṃ rāṣṭrapālaṃ kulaputraṃ nānujñāsyatho'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai, tatraiva maraṇamāgamiṣyati . sacetpunaryuvāṃ rāṣṭrapālaṃ kulaputramanujñāsyatho'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai, pravrajitamapyenaṃ drakṣyathaḥ . sacedrāṣṭrapālaḥ kulaputro nābhiraṃsyate'gārādanagārikāṃ pravrajyāyāṃ, kā tasyānyā gatirbhaviṣyati? ihaiva pratyāgamiṣyati . anujānītaṃ rāṣṭrapālaṃ kulaputramagārādanagārikāṃ pravrajyāyā iti . anujānīvastātāḥ, rāṣṭrapālaṃ kulaputramagārādanagārikāṃ pravrajyāyai . pravrajitena ca punarmātāpitarāvuddarśayitavyāviti . atha khalu rāṣṭrapālasya kulaputrasya sahāyakā yena rāṣṭrapālaḥ kulaputrastenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya rāṣṭrapālaṃ kulaputrametadavocan — uttiṣṭha saumya rāṣṭrapāla, anujñāto'si mātāpitṛbhyāmagārādanagārikāṃ pravrajyāyai . pravrajitena ca punaste mātāpitarāvuddarśayitavyāviti .

atha khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputra utthāya balaṃ gṛhītvā yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇaḥ khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputro bhagavantametadavocat — anujñāto'haṃ bhadanta, mātāpitṛbhyāmagārādanagārikāṃ pravrajyāyai . pravrājayatu māṃ bhagavāniti . alabdha khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputro bhagavato'ntike pravrajyāmalabyopasampadam . atha khalu bhagavānaciropasampanna āyuṣmati rāṣṭrapāle'rdhamāsopasampanne sthūlakoṣṭhake yathābhiramya vihṛtya yena śrāvastī tena cārikāṃ prākramīt . anupūrveṇa cārikāṃ caranyena śrāvastī tadavāsarat . tatra khalu bhagavānśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapāla eko vyapakṛṣṭo'pramatta ātāpī prahitātmā viharannacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vyāhārṣīt . kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryaṃ, kṛtaṃ karaṇīyaṃ, nāparamitthantvāyetyabhyajñāsīt . anyatamaḥ khalu punarāyuṣmānrāṣṭrapālo'rhatāmabhūt .

atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālo yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānrāṣṭrapālo bhagavantametadavocat — icchāmyahaṃ bhadanta, mātāpitarāvuddarśayituṃ, sacenmāṃ bhagavānanujānātīti . atha khalu bhagavānāyuṣmato rāṣṭrapālasya cetasā cetaḥ parītya manasākārṣīt . yathā bhagavānājñāsīt — abhavyaḥ khalu rāṣṭrapālaḥ kulaputraḥ śikṣāṃ pratyākhyāya hīnāyāvartitumiti, atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālametadavocat — yasyedānīṃ tvaṃ rāṣṭrapāla, kālaṃ manyasa iti . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapāla utthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya śayanāsanaṃ saṃśamayya pātracīvaramādāya yena sthūlakoṣṭhakaṃ tena cārikāṃ prākramīt . anupūrveṇa cārikāṃ caranyena sthūlakoṣṭhakaṃ tadavāsarat . tatra khalvāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ sthūlakoṣṭhake viharati sma rājñaḥ kauravyasya mṛgacīre . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya sthūlakoṣṭhakaṃ piṇḍāya prāvikṣat . sthūlakoṣṭhake sapadānaṃ piṇḍāya caranyena svapiturniveśanaṃ tenopasamakramīt . tena khalu punaḥ samayenāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitā madhyamāyāṃ dvāraśālāyāmullekhayati sma . adrākṣītkhalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālaṃ dūrādevāgacchantam . dṛṣṭvaitadavocat — ebhirmuṇḍakaiḥ śramaṇakairāvayorekaputrakaḥ priyo manāpaḥ pravrājita iti . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ svapiturniveśane naiva dānamalabdha na pratyākhyānam, api tvākrośamevālabdha . tena khalu punaḥ samayenāyuṣmato rāṣṭrapālasya jñātidāsyābhidoṣikaṃ kulmāṣamutsraṣṭukāmābhūt . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālastāṃ jñātidāsīmetadavocat — sacedidaṃ bhagini, utsarjanīyadharmam, iha me pātra ākireti . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya jñātidāsī tamābhidoṣikaṃ kulmāṣamāyuṣmato rāṣṭrapālasya pātra ākirantī hastayośca pādayośca svarasya ca nimittamagrahīt .

atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya jñātidāsī yenāyuṣmato rāṣṭrapālasya mātā tenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmato rāṣṭrapālasya mātarametadavocat — yatkhalvārye jānīyāḥ — āryaputro rāṣṭrapālo'nuprāpta iti . sacedaye, satyaṃ bhaṇasi, adāsīṃ tvāṃ karomīti . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya mātā yenāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitā tenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitarametadavocat — yatkhalu gṛhapate jānīyāḥ — rāṣṭrapālaḥ kila kulaputro'nuprāpta iti? tena khalu punaḥ samayenāyuṣmānrāṣṭrapālastamābhidoṣikaṃ kulmāṣamanyatamaṃ kuḍyamūlaṃ niśritya paribhuṅkte sma . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitā yenāyuṣmānrāṣṭrapālastenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālametadavocat — asti nāma tāta rāṣṭrapāla, ābhidoṣikaṃ kulmāṣaṃ paribhokṣyase? nanu tāta rāṣṭrapāla, svakaṃ gehaṃ gantavyamiti? kuto no gṛhapate, asmākaṃ gehamagārādanagārikāṃ pravrajitānām? anagārā vayaṃ gṛhapate . agamāma khalu te gṛhapate, gehaṃ, tatra naiva dānamalapsmahi na pratyākhyānam, api tvākrośamevālapsmahīti . ehi tāta rāṣṭrapāla, gṛhaṃ gamiṣyāva iti . alaṃ gṛhapate, kṛtaṃ mayādya bhaktakṛtyamiti . tena hi tāta rāṣṭrapāla, adhivāsaya śvastanāya bhaktamiti . adhyavīvasatkhalvāyuṣmānrāṣṭrapālastūṣṇīmbhāvena . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitāyuṣmato rāṣṭrapālasyādhivāsanaṃ viditvā yena svakaṃ niveśanaṃ tenopasamakramīt, upasaṅkramya mahāntaṃ hiraṇyasuvarṇasya puñjaṃ kārayitvā kiliñjaiḥ praticchādyāyuṣmato rāṣṭrapālasya purāṇadvitīyā āmamantrata — eta yūyaṃ vadhvaḥ, yenālaṅkāreṇālaṅkṛtāḥ pūrvaṃ rāṣṭrapālasya kulaputrasya priyā abhavata manāpāstenālaṅkāreṇālaṅkuruteti .

atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitā tasyā rātryā atyayena svake niveśane praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sampādayitvāyuṣmato rāṣṭrapālasya kālamārūrucat — kālastāta rāṣṭrapāla, niṣṭhitaṃ bhaktamiti . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena svapiturniveśanaṃ tenopasamakramīt, upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadat . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitā taṃ hiraṇyasuvarṇasya puñjaṃ vivāryāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālametadavocat — idaṃ te tāta rāṣṭrapāla, māturmātṛkaṃ dhanam, anyatpaitṛkam, anyatpaitāmaham . śakyaṃ tāta rāṣṭrapāla, bhogāṃśca bhoktuṃ puṇyāni ca kartum . ehi tvaṃ tāta rāṣṭrapāla, hīnāyāvṛtya bhogāṃśca bhuṅkṣva puṇyāni ca kurviti . sacenme tvaṃ gṛhapate, vacanaṃ kuryāḥ, imaṃ hiraṇyasuvarṇasya puñjaṃ śakaṭa āropya nirvāhya madhye gaṅgāyā nadyāḥ srotasyavaplāvayeḥ . tatkasya hetoḥ? utpatsyante hi te gṛhapate, tatonidānaṃ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya purāṇadvitīyāḥ pratyekaṃ pādayorgṛhītvāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālametadavocan — kīdṛśyo nāma tā āryaputra, apsaraso yāsāṃ tvaṃ hetorbrahmacaryaṃ carasīti? na khalu vayaṃ bhaginyaḥ, apsarasāṃ hetorbrahmacaryaṃ carāma iti . bhaginīvādena na āryaputro rāṣṭrapālaḥ samudācaratīti tāstatraiva mūrcchitāḥ prāpaptan . atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ pitarametadavocat — sacedgṛhapate, bhojanaṃ dātavyaṃ, datta, mā no viheṭhayateti . bhuṅkṣva tāta rāṣṭrapāla, niṣṭhitaṃ bhaktamiti . atha khalvāyuṣmato rāṣṭrapālasya pitāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastena samatītṛpatsamaprāvīvarat .

atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālo bhuktavānavanītapātrapāṇiḥ sthitaka evemā gāthā abhāṣiṣṭa —

paśya citrīkṛtaṃ bimbamaruṣkāyaṃ samucchritam . āturaṃ bahusaṅkalpaṃ yasya nāsti dhruvā sthitiḥ ..

paśya citrīkṛtaṃ rūpaṃ maṇinā kuṇḍalena ca . asthi tvacāvanaddhaṃ tatsaha vastraiśca śobhate ..

alaktakakṛtau pādau mukhaṃ cūrṇakalepitam . alaṃ bālasya mohāya no tu pāragaveṣiṇaḥ ..

aṣṭāpadakṛtāḥ keśā netre añjanalepite . alaṃ bālasya mohāya no tu pāragaveṣiṇaḥ ..

añjanīva navā citrā pūtikāyaḥ svalaṅkṛtaḥ . alaṃ bālasya mohāya no tu pāragaveṣiṇaḥ ..

nyadadhānmṛgayuḥ pāśaṃ nāsadadvāgurāṃ mṛgaḥ . nivāpaṃ prāśya gacchāmaḥ krandati mṛgabandhaka iti ..

atha khalvāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ sthitaka evemā gāthā bhāṣitvā yena rājñaḥ kauravyasya mṛgacīraṃ tenopasamakramīt, upasaṅkramyānyatamasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ nyaṣadat .

atha khalu rājā kauravyo mṛgayumāmamantrata — śodhaya saumya mṛgayo, mṛgacīramudyānabhūmiṃ, gacchāmaḥ subhūmiṃ darśanāyeti . evaṃ deveti khalu mṛgayū rājñaḥ kauravyasya pratiśrutya mṛgacīraṃ śodhayannadrākṣīdāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālamanyatamasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ niṣaṇṇam . dṛṣṭvā yena rājā kauravyastenopasamakramīt, upasaṅkramya rājānaṃ kauravyametadavocat — śuddhaṃ khalu te deva, mṛgacīram . asti cātra rāṣṭrapālo nāma kulaputro'sminneva sthūlakoṣṭhake'grakulasya putro yaṃ tvamabhīkṣṇaṃ kīrtayamāno'bhūḥ, so'nyatamasminvṛkṣamūle divāvihāraṃ niṣaṇṇa iti . tena hi saumya mṛgayo, alamidānīmadyodyānabhūmyā . tamevedānīṃ vayaṃ bhavantaṃ rāṣṭrapālaṃ paryupāsiṣyāmaha iti . atha khalu rājā kauravyo yattatra khādanīyaṃ bhojanīyaṃ pratiyattaṃ tatsarvaṃ visṛjatetyuktvā bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni yojayitvā bhadraṃ yānamabhiruhya bhadrairbhadrairyānaiḥ sthūlakoṣṭhakānnirayāsīnmahatā rājānubhāvenāyuṣmantaṃ rāṣṭrapālaṃ darśanāya . yāvatī yānasya bhūmiryānena gatvā yānātpratyavaruhya padātika evotsṛtayotsṛtayā pariṣadā yenāyuṣmānrāṣṭrapālastenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmatā rāṣṭrapālena sārdhaṃ samamodiṣṭa . sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte'sthāt . ekānte sthitaḥ khalu rājā kauravya āyuṣmantaṃ rāṣṭrapālametadavocat — iha bhavānrāṣṭrapālo hastyāstare niṣīdatviti . alaṃ mahārāja, niṣīda tvaṃ, niṣaṇṇo'haṃ svaka āsana iti . nyaṣadadrājā kauravyaḥ prajñapta āsane . niṣadya khalu rājā kauravya āyuṣmantaṃ rāṣṭrapālametadavocat —

catvārīmāni bho rāṣṭrapāla, pārijīrṇyāni yaiḥ pārijīrṇyaiḥ samanvāgatā iha kecitkeśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajanti . katamāni catvāri? jarāpārijīrṇyaṃ, vyādhipārijīrṇyaṃ, bhogapārijīrṇyaṃ, jñātipārijīrṇyam . katamacca bho rāṣṭrapāla, jarāpārijīrṇyam? iha bho rāṣṭrapāla, kaścijjīrṇo bhavati vṛddho mahallako'dhvagato vayo'nuprāptaḥ . sa iti pratisañcikṣate — ahaṃ khalvasmyetarhi jīrṇo vṛddho mahallako'dhvagato vayo'nuprāptaḥ . na khalu punarmayā sukaramanadhigataṃ vā bhogamadhigantumadhigataṃ vā bhogaṃ sphātīkartum . yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti . sa tena jarāpārijīrṇyena samanvāgataḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati . idamucyate bho rāṣṭrapāla, jarāpārijīrṇyam . bhavānkhalu punā rāṣṭrapāla etarhi daharo yuvā suśukālakeśo bhadreṇa yauvanena samanvāgataḥ prathamena vayasā . tadbhavato rāṣṭrapālasya jarāpārijīrṇyaṃ nāsti . kiṃ bhavānrāṣṭrapālo jñātvā vā dṛṣṭvā vā śrutvā vāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ?

katamacca bho rāṣṭrapāla, vyādhipārijīrṇyam? iha bho rāṣṭrapāla, kaścidābādhiko bhavati duḥkhito bāḍhaglānaḥ . sa iti pratisañcikṣate — ahaṃ khalvasmyetarhyābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ . na khalu punarmayā sukaramanadhigataṃ vā bhogamadhigantumadhigataṃ vā bhogaṃ sphātīkartum . yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti . sa tena vyādhipārijīrṇyena samanvāgataḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati . idamucyate bho rāṣṭrapāla, vyādhipārijīrṇyam . bhavānkhalu punā rāṣṭrapāla etarhyalpābādho'lpātaṅkaḥ samavipākinyā grahaṇyā samanvāgato nātiśītayā nātyuṣṇayā . tadbhavato rāṣṭrapālasya vyādhipārijīrṇyaṃ nāsti . kiṃ bhavānrāṣṭrapālo jñātvā vā dṛṣṭvā vā śrutvā vāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ?

katamacca bho rāṣṭrapāla, bhogapārijīrṇyam? iha bho rāṣṭrapāla, kaścidāḍhyo bhavati mahādhano mahābhogaḥ . tasya te bhogā anupūrveṇa parikṣayaṃ gacchanti . sa iti pratisañcikṣate — ahaṃ khalu pūrvamāḍhyo'bhūvaṃ mahādhano mahābhogaḥ . tasya me te bhogā anupūrveṇa parikṣayaṃ gatāḥ . na khalu punarmayā sukaramanadhigataṃ vā bhogamadhigantumadhigataṃ vā bhogaṃ sphātīkartum . yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti . sa tena bhogapārijīrṇyena samanvāgataḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati . idamucyate bho rāṣṭrapāla, bhogapārijīrṇyam . bhavānkhalu punā rāṣṭrapālo'sminneva sthūlakoṣṭhake'grakulasya putraḥ . tadbhavato rāṣṭrapālasya bhogapārijīrṇyaṃ nāsti . kiṃ bhavānrāṣṭrapālo jñātvā vā dṛṣṭvā vā śrutvā vāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ?

katamacca bho rāṣṭrapāla, jñātipārijīrṇyam? iha bho rāṣṭrapāla, kasyacidbahavo bhavanti mitrāmātyā jñātisālohitāḥ . tasya te jñātayo'nupūrveṇa parikṣayaṃ gacchanti . sa iti pratisañcikṣate — mama khalu pūrvaṃ bahavo'bhūvanmitrāmātyā jñātisālohitāḥ . tasya me te'nupūrveṇa parikṣayaṃ gatāḥ . na khalu punarmayā sukaramanadhigataṃ vā bhogamadhigantumadhigataṃ vā bhogaṃ sphātīkartum . yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti . sa tena jñātipārijīrṇyena samanvāgataḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati . idamucyate bho rāṣṭrapāla, jñātipārijīrṇyam . bhavataḥ khalu punā rāṣṭrapālasyāsminneva sthūlakoṣṭhake bahavo mitrāmātyā jñātisālohitāḥ . tadbhavato rāṣṭrapālasya jñātipārijīrṇyaṃ nāsti . kiṃ bhavānrāṣṭrapālo jñātvā vā dṛṣṭvā vā śrutvā vāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ?

imāni khalu bho rāṣṭrapāla, catvāri pārijīrṇyāni, yaiḥ pārijīrṇyaiḥ samanvāgatā iha kecitkeśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajanti . tāni bhavato rāṣṭrapālasya na santi . kiṃ bhavānrāṣṭrapālo jñātvā vā dṛṣṭvā vā śrutvā vāgārādanagārikāṃ pravrajita iti?

santi khalu mahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāro dharmoddeśā uddiṣṭāḥ, yānahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ . katame catvāraḥ? upanīyate loko'dhruva iti khalu mahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena prathamo dharmoddeśa uddiṣṭaḥ, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ . atrāṇo loko'nabhīśvara iti khalu mahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena dvitīyo dharmoddeśa uddiṣṭaḥ, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ . asvako lokaḥ, sarvaṃ prahāya gamanīyamiti khalu mahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena tṛtīyo dharmoddeśa uddiṣṭaḥ, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ . ūno loko'tṛptastṛṣṇādāsa iti khalu mahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena caturtho dharmoddeśa uddiṣṭaḥ, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ . ime khalu mahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena catvāro dharmoddeśā uddiṣṭāḥ, yānahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajita iti .

upanīyate loko'dhruva iti bhavānrāṣṭrapāla āha . asya bho rāṣṭrapāla, bhāṣitasya kathamartho draṣṭavya iti? tatkiṃ manyase mahārāja, tvaṃ viṃśativarṣoddeśiko'pi pañcaviṃśativarṣoddeśiko'pi hastinyapi kṛtāvyaśve'pi kṛtāvī rathe'pi kṛtāvī dhanuṣyapi kṛtāvī tsarāvapi kṛtāvyūrubalī bāhubalī alamarthaḥ saṅgrāmāvacaro'bhūḥ? abhūvamahaṃ bho rāṣṭrapāla, viṃśativarṣoddeśiko'pi pañcaviṃśativarṣoddeśiko'pi hastinyapi kṛtāvyaśve'pi kṛtāvī rathe'pi kṛtāvī dhanuṣyapi kṛtāvī tsarāvapi kṛtāvyūrubalī bāhubalī alamarthaḥ saṅgrāmāvacaraḥ . apyekadāhaṃ bho rāṣṭrapāla, ṛddhimāniva manye nātmano balena samasamaṃ samanupaśyāmīti . tatkiṃ manyase mahārāja, evameva tvametarhyūrubalī bāhubalī alamarthaḥ saṅgrāmāvacara iti? no hīdaṃ bho rāṣṭrapāla . etarhi jīrṇo vṛddho mahallako'dhvagato vayo'nuprāpto'śītikaṃ me vayo vartate . apyekadāhaṃ bho rāṣṭrapāla, iha pādaṃ kariṣyāmītyanyenaiva pādaṃ karomīti . idaṃ khalu tanmahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sandhāya bhāṣitam — upanīyate loko'dhruva iti, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajita iti . āścaryaṃ bho rāṣṭrapāla, adbhutaṃ bho rāṣṭrapāla, yāvatsubhāṣitaṃ cedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena — upanīyate loko'dhruva iti . upanīyate hi bho rāṣṭrapāla, loko'dhruvaḥ .

saṃvidyante khalu bho rāṣṭrapāla, asmiṃ rājakule hastikāyā apyaśvakāyā api rathakāyā api pattikāyā api, ye'smākamāpatsu paraيرodhāya vartiṣyante . atrāṇo loko'nabhīśvara iti bhavānrāṣṭrapāla āha . asya punarbho rāṣṭrapāla, bhāṣitasya kathamartho draṣṭavya iti? tatkiṃ manyase mahārāja, asti te kaścidanuśāyika ābādha iti? asti me bho rāṣṭrapāla, anuśāyika ābādhaḥ . apyekadā māṃ bho rāṣṭrapāla, mitrāmātyā jñātisālohitāḥ parivārya sthitā bhavanti — idānīṃ rājā kauravyaḥ kālaṃ kariṣyati, idānīṃ rājā kauravyaḥ kālaṃ kariṣyatīti . tatkiṃ manyase mahārāja, labhase tvaṃ tānmitrāmātyāñjñātisālohitān — āyantu me bhavanto mitrāmātyā jñātisālohitāḥ, sarva eva santa imāṃ vedanāṃ saṃvibhajata, yathāhaṃ laghutarikāṃ vedanāṃ vedayeyamiti — āhosvittvameva tāṃ vedanāṃ vedayasa iti? nāhaṃ bho rāṣṭrapāla, labhe tānmitrāmātyāñjñātisālohitān — āyantu me bhavanto mitrāmātyā jñātisālohitāḥ, sarva eva santa imāṃ vedanāṃ saṃvibhajata, yathāhaṃ laghutarikāṃ vedanāṃ vedayeyamiti . atha khalvahameva tāṃ vedanāṃ vedaya iti . idaṃ khalu tanmahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sandhāya bhāṣitam — atrāṇo loko'nabhīśvara iti, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajita iti . āścaryaṃ bho rāṣṭrapāla, adbhutaṃ bho rāṣṭrapāla, yāvatsubhāṣitaṃ cedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena — atrāṇo loko'nabhīśvara iti . atrāṇo hi bho rāṣṭrapāla, loko'nabhīśvaraḥ .

saṃvidyate khalu bho rāṣṭrapāla, asmiṃ rājakule prabhūtaṃ hiraṇyasuvarṇaṃ bhūmigataṃ ca vaihāyasagataṃ ca . asvako lokaḥ, sarvaṃ prahāya gamanīyamiti bhavānrāṣṭrapāla āha . asya punarbho rāṣṭrapāla, bhāṣitasya kathamartho draṣṭavya iti? tatkiṃ manyase mahārāja, yathā tvametarhi pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitaḥ samaṅgībhūtaḥ paricārayasi, lapsyase tvaṃ paratrāpi — evamevāhamebhireva pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitaḥ samaṅgībhūtaḥ paricārayiṣyāmīti, āhosvidanya imaṃ bhogaṃ pratipatsyante, tvaṃ punaryathākarma gamiṣyasīti? yathāhaṃ bho rāṣṭrapāla, etarhi pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitaḥ samaṅgībhūtaḥ paricārayāmi, nāhaṃ lapsye paratrāpi — evamevaibhireva pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitaḥ samaṅgībhūtaḥ paricārayiṣyāmīti . atha khalvanya imaṃ bhogaṃ pratipatsyante, ahaṃ punaryathākarma gamiṣyāmīti . idaṃ khalu tanmahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sandhāya bhāṣitam — asvako lokaḥ, sarvaṃ prahāya gamanīyamiti, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajita iti . āścaryaṃ bho rāṣṭrapāla, adbhutaṃ bho rāṣṭrapāla, yāvatsubhāṣitaṃ cedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena — asvako lokaḥ, sarvaṃ prahāya gamanīyamiti . asvako hi bho rāṣṭrapāla, lokaḥ sarvaṃ prahāya gamanīyam .

ūno loko'tṛptastṛṣṇādāsa iti bhavānrāṣṭrapāla āha . asya bho rāṣṭrapāla, bhāṣitasya kathamartho draṣṭavya iti? tatkiṃ manyase mahārāja, sphītaṃ kurumadhyāvasasīti? evaṃ bho rāṣṭrapāla, sphītaṃ kurumadhyāvasāmīti . tatkiṃ manyase mahārāja, iha puruṣa āgacchetpaurastyā diśaḥ śraddadhāyikaḥ pratyayikaḥ . sa tvāmupasaṅkramyaivaṃ vadet — yatkhalu mahārāja jānīyāḥ, ahamāgacchāmi paurastyā diśaḥ . tatrādrākṣaṃ mahāntaṃ janapadamiddhaṃ caiva sphītaṃ ca bahujanamākīrṇamanuṣyam . bahavastatra hastikāyā aśvakāyā rathakāyāḥ pattikāyāḥ, bahu tatra dhanadhānyaṃ, bahu tatra hiraṇyasuvarṇamakṛtaṃ caiva kṛtaṃ ca, bahustatra strīparigrahaḥ . śakyaśca tāvattakenaiva balamātreṇābhivijetum . abhivijaya mahārājeti, kiṃ taṃ kuryā iti? tamapi vayaṃ bho rāṣṭrapāla, abhivijityādhyāvasemeti . tatkiṃ manyase mahārāja, iha puruṣa āgacchetpaścimāyā diśaḥ (pūrvavat) uttarāyā diśaḥ (pūrvavat) dakṣiṇāyā diśaḥ (pūrvavat) parasamudrācchraddadhāyikaḥ pratyayikaḥ . sa tvāmupasaṅkramyaivaṃ vadet — yatkhalu mahārāja jānīyāḥ, ahamāgacchāmi parasamudrāt . tatrādrākṣaṃ mahāntaṃ janapadamiddhaṃ caiva sphītaṃ ca bahujanamākīrṇamanuṣyam . bahavastatra hastikāyā aśvakāyā rathakāyāḥ pattikāyāḥ, bahu tatra dhanadhānyaṃ, bahu tatra hiraṇyasuvarṇamakṛtaṃ caiva kṛtaṃ ca, bahustatra strīparigrahaḥ . śakyaśca tāvattakenaiva balamātreṇābhivijetum . abhivijaya mahārājeti, kiṃ taṃ kuryā iti? tamapi vayaṃ bho rāṣṭrapāla, abhivijityādhyāvasemeti . idaṃ khalu tanmahārāja, tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sandhāya bhāṣitam — ūno loko'tṛptastṛṣṇādāsa iti, yamahaṃ jñātvā ca dṛṣṭvā ca śrutvā cāgārādanagārikāṃ pravrajita iti . āścaryaṃ bho rāṣṭrapāla, adbhutaṃ bho rāṣṭrapāla, yāvatsubhāṣitaṃ cedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena — ūno loko'tṛptastṛṣṇādāsa iti . ūno hi bho rāṣṭrapāla, loko'tṛptastṛṣṇādāsa iti .

idamavocadāyuṣmānrāṣṭrapālaḥ . idamuktvāthāparametadavocat —

paśyāmi loke sadhanānmanuṣyān labdhvā ca vittaṃ na dadanti mohāt . lubdhā dhanasañcayamācaranti bhūyaśca kāmānabhiprārthayante ..

rājā prasahya pṛthivīṃ vijitya sasāgarāntāmavasanmahīṃ ca . arvāksamudrasya hyatṛptarūpaḥ pāraṃ samudrasya ca prārthayeta ..

rājā tathānye bahavo manuṣyā avītatṛṣṇā maraṇaṃ prayānti . ūnā hi bhūtvā jahatīha dehaṃ kāmaistu loke na hi tṛptirasti ..

krandanti taṃ jñātayaḥ kīrṇakeśā aho batāsmānamarā ityāhuḥ . vastreṇa taṃ prāvṛtamuddharantaś citāṃ samādhāya tato dahanti ..

sa dahyate śūlairvitudyamāna ekena vastreṇa vihāya bhogān . na mriyamāṇasya bhavanti trāṇā na jñātayo mitrajanāḥ sahāyāḥ ..

dāyādakāstasya dhanaṃ haranti sattvastu vai gacchati yena karma . na mriyamāṇaṃ dhanamanveti kiñcit putrāśca dārāśca dhanaṃ ca rāṣṭram ..

na dīrghamāyurlabhate dhanena na cāpi vittena jarāṃ vihanti . alpaṃ hīdaṃ jīvitamāhurdhīrā aśāśvataṃ vipariṇāmadharma ..

āḍhyā daridrāśca spṛśanti sparśaṃ bālaśca dhīraśca tathaiva spṛṣṭau . bālastu bālyāddhata eva śete dhīrastu na vyathate sparśaspṛṣṭaḥ ..

dhanāddhi prajñaiva sadā garīyasī yayāvasānaṃ tvadhigacchatīha . aniṣṭhitatvāddhi bhavābhaveṣu pāpāni karmāṇi karoti mohāt ..

upaiti garbhaṃ ca paraṃ ca lokaṃ saṃsāramāpadya paramparāyām . tasyālpaprajño hyabhiśraddadhāna upaiti garbhaṃ ca paraṃ ca lokam ..

coro yathā sandhimukhe gṛhītaḥ svakarmaṇā hanyate pāpadharmā . evaṃ prajā pretya paratra loke svakarmaṇā hanyate pāpadharmā ..

kāmā hi citrā madhurā manoramā virūparūpeṇa mathnanti cittam . ādīnavaṃ kāmaguṇeṣu dṛṣṭvā tasmādahaṃ pravrajito'smi rājan ..

drumaphalānīva patanti mānavā dabhrāśca vṛddhāśca śarīrabhedāt . etacca dṛṣṭvā pravrajito'smi rājan asaṃśayaṃ śrāmaṇyameva śreya iti ..

rāṣṭrapālasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam ..

← mn81 
mn 
 mn83 →
Search
buddhism/mn/mn82.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51